مهدی حقی در گفت‌وگو با ایسنا بیان کرد: هر فرد مجموعه‌ای از اطلاعات زیستی را از پدر و مادر خود به ارث می‌برد که در شکل‌گیری ویژگی‌های مختلف او نقش دارند؛ با این حال، نمی‌توان تمام ویژگی‌هایی مانند میزان هوش، استعداد، شخصیت، شادی، اضطراب و حتی وضعیت سلامت آینده را از پیش تعیین‌شده و تغییرناپذیر دانست.
وی گفت: پژوهش‌های ژنتیک رفتاری و پزشکی نشان می‌دهند که ژن‌ها در بسیاری از ویژگی‌های انسانی مؤثر هستند، اما میزان و نوع تأثیر آن‌ها در هر ویژگی متفاوت است. بنابراین، شناخت ژنتیک می‌تواند به درک بهتر تفاوت‌های فردی و شناسایی برخی خطرهای سلامتی کمک کند، اما نباید آن را به معنای تعیین قطعی سرنوشت انسان در نظر گرفت.
آیا ژن‌ها میزان هوش و ویژگی‌های عاطفی را تعیین می‌کنند؟
وی با اشاره به نقش عوامل ژنتیکی در توانایی‌های شناختی انسان اظهار کرد: هوش مانند بسیاری از ویژگی‌های شناختی، مؤلفه ژنتیکی دارد؛ اما محصول یک ژن واحد نیست و تعداد زیادی از تفاوت‌های ژنتیکی که هرکدام اثر نسبتا کوچکی دارند، در کنار عوامل محیطی در شکل‌گیری آن نقش ایفا می‌کنند.
این متخصص ژنتیک افزود: کیفیت آموزش، تغذیه، سلامت جسمی، شرایط دوران کودکی، فرصت‌های یادگیری و محیط خانوادگی نیز در رشد توانایی‌های شناختی اهمیت دارند. به همین دلیل، نمی‌توان تنها با بررسی ژن‌های یک فرد، میزان هوش یا توانایی نهایی او را با قطعیت تعیین کرد.
وی با بیان اینکه ویژگی‌های عاطفی نیز تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی و محیطی قرار دارند، گفت: تفاوت‌های ژنتیکی ممکن است بر نحوه واکنش افراد به استرس، حساسیت هیجانی یا احتمال بروز برخی اختلالات روانی تأثیر بگذارند؛ اما این موضوع به معنای آن نیست که فردی به دلیل ژن‌های خود محکوم به عصبی بودن یا افسردگی است.
وی ادامه داد: افسردگی معمولا حاصل مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی، زیستی، روان‌شناختی و محیطی است. سابقه خانوادگی می‌تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد، اما به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که چه کسی به افسردگی مبتلا خواهد شد. تجربه‌های زندگی، حمایت اجتماعی و دسترسی به درمان مناسب نیز در وضعیت روانی افراد نقش مهمی دارند.
حقی تأکید کرد: ژنتیک در بسیاری از موارد احتمال بروز یک ویژگی یا بیماری را تغییر می‌دهد، نه اینکه برای همه افراد نتیجه‌ای قطعی و یکسان تعیین کند.
استعدادهای انسان تا چه اندازه ارثی هستند؟
وی درباره نقش وراثت در شکل‌گیری استعدادهای فردی اظهار کرد: توانایی‌هایی مانند هماهنگی حرکتی، قدرت بدنی، برخی جنبه‌های حافظه، توانایی‌های شناختی و ویژگی‌های مرتبط با یادگیری ممکن است تا اندازه‌ای تحت تأثیر تفاوت‌های ژنتیکی باشند؛ اما استعداد را نمی‌توان صرفا یک ویژگی ارثی و مستقل از محیط دانست.
وی افزود: تمرین، آموزش، انگیزه، دسترسی به امکانات، وضعیت سلامت و تجربه‌های فردی در پرورش توانایی‌ها اهمیت دارند. برای مثال، ممکن است دو کودک از نظر برخی ویژگی‌های زیستی با یکدیگر تفاوت داشته باشند، اما دسترسی یکی از آن‌ها به آموزش مناسب، مربی خوب و فرصت تمرین می‌تواند مسیر رشد توانایی‌هایشان را متفاوت کند.
این متخصص ژنتیک ادامه داد: شباهت میان والدین و فرزندان همیشه به معنای انتقال ژنتیکی یک ویژگی نیست؛ زیرا کودکان علاوه بر ژن‌ها، محیط خانوادگی، الگوهای رفتاری، عادت‌ها و فرصت‌های مشابهی را نیز تجربه می‌کنند. به همین دلیل، تشخیص سهم دقیق وراثت و محیط در شکل‌گیری یک استعداد همیشه ساده نیست.
وی خاطرنشان کرد: متولد شدن در خانواده‌ای هنرمند ممکن است به دلیل وجود برخی آمادگی‌های زیستی و همچنین قرار گرفتن در محیطی آشنا با هنر، زمینه رشد این توانایی را فراهم کند؛ اما موفقیت هنری را تضمین نمی‌کند. به همین ترتیب، نبود سابقه یک استعداد در خانواده نیز به معنای ناتوانی فرد در پرورش آن نیست.
آیا می‌توان با تغییر سبک زندگی بر اثر ژن‌ها تأثیر گذاشت؟
وی با اشاره به نقش سبک زندگی در سلامت انسان گفت: برای بررسی تأثیر محیط و رفتارهای روزمره بر ژنتیک باید میان تغییر توالی DNA و تغییر نحوه فعالیت ژن‌ها تفاوت قائل شد. در بیشتر موارد، فعالیت بدنی، خواب کافی، تغذیه مناسب و کاهش استرس، توالی اصلی DNA را تغییر نمی‌دهند؛ اما شرایط محیطی و سبک زندگی می‌توانند بر فرایندهای زیستی بدن و نحوه فعال یا غیرفعال شدن برخی ژن‌ها تأثیر بگذارند.
حقی ادامه داد: این موضوع با مفهوم «اپی‌ژنتیک» ارتباط دارد. اپی‌ژنتیک به سازوکارهایی می‌پردازد که بدون تغییر مستقیم توالی DNA، بر نحوه استفاده سلول‌ها از اطلاعات ژنتیکی اثر می‌گذارند. برخی از این تغییرات در پاسخ به شرایط محیطی رخ می‌دهند، اما اثر آن‌ها به نوع بافت، شرایط زیستی و عامل مورد بررسی بستگی دارد.
وی گفت: اپی‌ژنتیک به این معنا نیست که با یک رژیم غذایی خاص یا چند جلسه ورزش می‌توان هر ژنی را به دلخواه خاموش و روشن کرد یا تمام خطرهای ارثی را از بین برد. با این حال، فعالیت بدنی منظم، تغذیه متعادل، خواب کافی، پرهیز از دخانیات و مراقبت‌های پزشکی متناسب با شرایط فرد، پشتوانه علمی روشنی در حفظ سلامت و کاهش بسیاری از خطرهای قابل پیشگیری دارند.
وی افزود: سبک زندگی سالم می‌تواند حتی در افرادی که از نظر ژنتیکی در معرض خطر بیشتری برای برخی بیماری‌ها قرار دارند، به حفظ سلامت کمک کند؛ هرچند میزان تأثیر این اقدامات برای همه بیماری‌ها یکسان نیست و نمی‌توان تضمین کرد که از تمام بیماری‌های ژنتیکی جلوگیری شود.
ویژگی‌های شخصیتی چقدر ریشه ژنتیکی دارند؟
این متخصص ژنتیک با اشاره به پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه ژنتیک رفتاری اظهار کرد: ویژگی‌هایی مانند برون‌گرایی، درون‌گرایی، حساسیت هیجانی، تمایل به تجربه‌های تازه و برخی تفاوت‌ها در نحوه واکنش به موقعیت‌های استرس‌زا، از جمله موضوعاتی هستند که در مطالعات ژنتیکی بررسی شده‌اند.
وی ادامه داد: مطالعات روی دوقلوها، خانواده‌ها و داده‌های ژنومی نشان می‌دهند که تفاوت‌های ژنتیکی در تفاوت‌های فردی شخصیت سهم دارند. پژوهش‌های ژنومی نیز نشان داده‌اند که ویژگی‌های شخصیتی پیچیده معمولا تحت تأثیر تعداد زیادی از گونه‌های ژنتیکی هستند که اثر هرکدام به‌تنهایی بسیار کوچک است.
وی با اشاره به مفهوم وراثت‌پذیری توضیح داد: وراثت‌پذیری یک ویژگی به معنای آن نیست که آن ویژگی در یک فرد تا درصد مشخصی توسط ژن‌ها تعیین شده باشد. برای مثال، اگر پژوهشی نشان دهد وراثت‌پذیری یک ویژگی در جمعیت مورد مطالعه بالاست، نمی‌توان نتیجه گرفت که شخصیت یک فرد به همان درصد ژنتیکی و به همان میزان تغییرناپذیر است.
حقی افزود: وراثت‌پذیری شاخصی آماری درباره تفاوت‌های میان افراد در یک جمعیت و شرایط مشخص است، نه معیاری برای اندازه‌گیری میزان ژنتیکی بودن شخصیت یک فرد. همچنین باید میان ویژگی‌های شخصیتی معمولی و اختلالات روانی تفاوت قائل شد؛ برای مثال، تجربه اضطراب در موقعیت‌های دشوار به‌خودی‌خود به معنای ابتلا به اختلال اضطرابی نیست و تشخیص چنین اختلالاتی به ارزیابی بالینی نیاز دارد.
وی با اشاره به کاربرد آزمایش‌های ژنتیکی در پزشکی اظهار کرد: این آزمایش‌ها در شرایط مشخص می‌توانند به شناسایی برخی بیماری‌های ارثی یا برآورد احتمال ابتلا به بیماری‌ها کمک کنند، اما همه آزمایش‌های ژنتیکی کاربرد یکسانی ندارند و نتایج آن‌ها نیز باید متناسب با شرایط فرد تفسیر شوند.
وی ادامه داد: در برخی بیماری‌ها، تغییر بیماری‌زای یک ژن مشخص می‌تواند نقش بسیار مهمی داشته باشد و آزمایش ژنتیکی مناسب اطلاعات بالینی ارزشمندی فراهم کند. با این حال، حتی در چنین شرایطی نیز تفسیر نتیجه به نوع بیماری، نوع تغییر ژنتیکی و ویژگی‌های فرد بستگی دارد.
این متخصص ژنتیک گفت: بسیاری از بیماری‌های شایع مانند دیابت نوع دو و بیماری عروق کرونر قلب، تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی و غیرژنتیکی قرار دارند. برای بررسی برخی از این بیماری‌ها، پژوهشگران از روشی به نام «امتیاز خطر چندژنی» استفاده می‌کنند که اثر تعداد زیادی از تفاوت‌های ژنتیکی را در قالب یک برآورد آماری ترکیب می‌کند.
وی خاطرنشان کرد: امتیاز خطر چندژنی به معنای تشخیص قطعی بیماری نیست و نمی‌تواند به‌تنهایی مشخص کند که فرد حتما به بیماری مبتلا خواهد شد یا هرگز آن را تجربه نخواهد کرد. تفسیر این امتیاز باید با توجه به سابقه خانوادگی، سن، عوامل محیطی، سبک زندگی و سایر اطلاعات بالینی انجام شود.
وی با بیان اینکه دقت ابزارهای پیش‌بینی ژنتیکی در گروه‌های جمعیتی مختلف یکسان نیست، گفت: بسیاری از این ابزارها در جمعیت‌هایی توسعه یافته‌اند که نمایندگی کافی از همه تبارهای ژنتیکی ندارند و همین موضوع می‌تواند کاربرد نتایج را برای برخی افراد محدود کند. بنابراین، اگر فردی سابقه خانوادگی ابتلا به یک بیماری مهم را داشته باشد، مشاوره ژنتیک و بررسی پزشکی متناسب با شرایط او می‌تواند مفید باشد.
انسان قربانی ژن‌های خود نیست
این دانشیار ژنتیک در جمع‌بندی این موضوع اظهار کرد: انسان نه کاملا اسیر ژن‌های خود است و نه می‌تواند تأثیر آن‌ها را نادیده بگیرد. ژن‌ها در شکل‌گیری بسیاری از ویژگی‌های جسمی، شناختی و رفتاری نقش دارند، اما میزان تأثیر آن‌ها بسته به ویژگی مورد بررسی متفاوت است و در بسیاری از موارد، محیط، تجربه‌های زندگی، شرایط اجتماعی و رفتارهای روزمره نیز اهمیت دارند.
وی تأکید کرد: شناخت ژنتیک قرار نیست برای افراد برچسب ایجاد کند یا آینده‌ای تغییرناپذیر برای آن‌ها ترسیم کند؛ بلکه ارزش آن در این است که به شناخت بهتر خطرها، تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر درباره سلامت و درک واقع‌بینانه‌تر تفاوت‌های فردی کمک می‌کند.
وی خاطرنشان کرد: افراد ژن‌هایی را که با آن‌ها متولد می‌شوند انتخاب نمی‌کنند، اما در بسیاری از جنبه‌های زندگی می‌توانند با انتخاب‌های آگاهانه، بر سلامت، یادگیری و مسیر رشد خود تأثیر بگذارند.
انتهای پیام
نظرات کاربران