به نقل از ایسنا، «اسماعیل رزاقی»، پژوهشگر اقتصادی در حوزه آفریقا، در یادداشتی که با عنوان «چرا باید ارتقاء موقعیت در زنجیره‌های ارزش جهانی در سیاست خارجی اقتصادی اولویت باشد؟» برای ایسنا نوشته، مطرح کرده است: «محاسبه موفقیت اقتصادی یک کشور چگونه باید صورت گیرد؟ آیا با توجه به حجم صادرات، تعداد مقاصد صادراتی و میزان سرمایه‌گذاری خارجی، یا این‌که چقدر بنگاه‌ها و نیروی کار آن کشور از ارزش نهایی محصولات بهره‌مند می‌شوند؟

این سوال نقطه آغاز بازنگری در هدف‌های دیپلماسی اقتصادی است. در شرایطی که حضور در بازارهای جهانی به عنوان یکی از شاخص‌های کلیدی قدرت اقتصادی کشورها شناخته می‌شود، تنها افزایش صادرت نمی‌تواند معیاری کافی برای ارزیابی موفقیت باشد. آنچه واقعاً اهمیت دارد، جایگاه کشور در فرآیند تولید و توزیع محصولات و خدمات و همچنین ارزشی است که در داخل کشور ایجاد و حفظ می‌شود. از این رو، بهبود جایگاه ایران در زنجیره‌های ارزش جهانی می‌بایست به محوری اساسی در سیاست خارجی اقتصادی تبدیل شود. در این رویکرد، تنها فروش بیشتر اهمیت ندارد؛ بلکه فعالیت‌های داخلی، قابلیت‌های ایجاد شده و شیوه توزیع منافع همکاری‌های اقتصادی نیز دارای اهمیت هستند.

زنجیره ارزش؛ فراتر از محصول

شناسایی یک محصول تنها با مشاهده آخرین مرحله تولید آن ممکن نیست. گزارشی از بانک جهانی در خصوص زنجیره‌های ارزش جهانی نشان می‌دهد که بنگاه‌ها از طریق مسیرهایی نظیر ارتباطات تأمین‌دهندگی با شرکت‌های بین‌المللی، همکاری‌های راهبردی، صادرات مستقیم و سرمایه‌گذاری در خارج از کشور، به شبکه‌های تولید و بازار متصل می‌شوند. بنابراین، فعالیت‌های اقتصادی در جهان لزوماً به ارسال کالا از مرزهای ملی محدود نمی‌شود.

این تمایز در سیاست‌گذاری اهمیت زیادی دارد. ممکن است کشوری در تولید یک محصول از توان بالایی برخوردار باشد، اما در طراحی، فناوری، خدمات تخصصی یا دسترسی به مشتری نهایی نقش محدودی ایفا کند. بهبود موقعیت در زنجیره نیز می‌تواند به معنای تقویت همین فعالیت‌ها باشد و نه فقط افزایش مقدار تولید. البته نباید تصور شود که تمامی فعالیت‌های انتهایی زنجیره همیشه سودآورترند یا هر مرحله اضافی به‌طور قطع ارزش بیشتری ایجاد می‌کند. پرسش مهم سیاستی این است که کدام فعالیت با توجه به مهارت‌ها، سرمایه، هزینه‌ها و تقاضای بازار، برای کشور مزیت پایداری به ارمغان می‌آورد؟

تغییر پرسش دیپلماسی اقتصادی

در زمینه زنجیره‌های ارزش، جذب سرمایه‌گذار تنها آغاز کار است. پیوند بنگاه‌های داخلی با شرکت‌های بین‌المللی، ارتقاء استانداردها، توسعه سرمایه انسانی و ایجاد محیط کسب‌وکار مناسب از جمله عواملی هستند که می‌توانند همکاری‌های خارجی را به یادگیری و توسعه قابلیت‌های داخلی متصل کنند. از این منظر، دیپلماسی اقتصادی باید پرسش «چقدر صادرات یا سرمایه جذب کردیم؟» را فراتر رفته و به سوالات زیر پاسخ دهد: آیا همکاری‌های خارجی به دسترسی پایدارتر به بازار منجر شده است؟ آیا بنگاه‌های داخلی مهارت و فناوری جدیدی کسب کرده‌اند؟ آیا تولیدکننده داخلی از حالت یک تأمین‌کننده قابل جایگزین به یک شریک معتبر تبدیل شده است؟

این تغییر دیدگاه به مأموریت دیپلماسی اقتصادی نه‌تنها لطمه نمی‌زند، بلکه آن را دقیق‌تر خواهد کرد. معیار اصلی نباید تعداد سفرها، نمایشگاه‌ها و تفاهم‌نامه‌ها باشد، بلکه اثری است که این فعالیت‌ها بر توان رقابت و سهم داخلی از ارزش ایجادشده بر جا می‌گذارند.

برداشت زعفران در خراسان شمالی؛ زعفران یکی از مهم‌ترین محصولات صادراتی ایران است

زعفران؛ تولید کافی نیست

زعفران نمونه‌ای مناسب برای بررسی این موضوع به شمار می‌رود. گزارشی درباره توسعه زنجیره ارزش زعفران ایران از سوی سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (یونیدو) بر مبنای داده‌های موجود، بر اهمیت برقراری ارتباط مستمر با شبکه‌های بازار، توسعه محصولات جدید، همکاری با برندهای معتبر و دسترسی به شبکه‌های خرده‌فروشی تأکید دارد. اهمیت این گزارش بیش از ارقام تاریخی آن، در شناسایی فاصله میان توان تولید و توان حضور در بازار نهایی است.

تحقیقی درباره ائتلاف برندهای صادراتی زعفران ایران نیز بر لزوم هماهنگی میان صادرکنندگان و برندسازی به منظور تقویت موقعیت رقابتی تصریح دارد. بنابراین، موضوع را نمی‌توان به سادگی به خام‌فروشی یا عدم وجود برند تقلیل داد؛ بلکه روابط میان تولیدکننده، صادرکننده و شبکه فروش نیز بخشی از معضل هستند.

در چنین موردی، شناسایی خریداران معتبر، سهولت ارتباط با شبکه‌های توزیع، پیگیری موانع استاندارد و کمک به ایجاد مشارکت‌های تجاری پایدار می‌تواند از جمله اقدامات مؤثر دیپلماسی اقتصادی باشد. هدف نباید فقط حذف تمامی واسطه‌ها باشد، بلکه باید روابطی شکل بگیرد که در آن تولیدکننده و صادرکننده ایرانی قدرت انتخاب و چانه‌زنی بیشتری داشته باشند.

فرش یکی از محصولات قدیمی صادراتی ایران

فرش؛ تلاقی فرهنگ و بازار

فرش دستباف نشان می‌دهد که ارزش فرهنگی و موفقیت تجاری به‌سادگی نمی‌توانند به یکدیگر تبدیل شوند. تحقیقی در خصوص تولیدکنندگان فرش در استان‌های کردستان و کرمانشاه، شناخت مشتری، فرهنگ مصرف و بازاریابی را برای تقویت جایگاه این محصول ضروری می‌داند و به ضعف برندسازی در میان واحدهای بررسی‌شده اشاره می‌کند.

یک مطالعه تطبیقی بین صادرکنندگان ایرانی و واردکنندگان آمریکایی فرش نیز تفاوت نگرش دو طرف را نسبت به عملکرد برند و موقعیت بازار مشخص کرده است. این مطالعه باید در زمان و بازار خاص خود مورد بررسی قرار گیرد، اما نکته‌ای مهم را نمایان می‌سازد: درک تولیدکننده از محصول خود همیشه با انتظارات خریدار خارجی برابر نیست.

بر این اساس، حمایت دیپلماتیک از فرش باید فراتر از نمایش آن به‌عنوان یک نماد ملی تعریف شود. ایجاد ارتباط با خریداران تخصصی، شناسایی بازار هدف، معرفی طراحان و تولیدکنندگان و تسهیل تجارت باید در کنار روایت فرهنگی قرار گیرد؛ با این تأکید که سهم بافندگان و حفظ مهارت‌های محلی نیز بخشی از ارزیابی موفقیت باید محسوب گردد.

سیاست؛ اتصال موقعیت به توانمندی‌ها

می‌توان همین رویکرد را در ارزیابی ظرفیت‌های جغرافیایی و اقتصادی کشور نیز به کار برد. موقعیت جغرافیایی یک فرصت است، نه تضمین منفعت. سوال کلیدی این است که چه زیرساخت‌ها و نهادهایی می‌توانند این موقعیت را به همکاری اقتصادی پایدار مرتبط سازند.

گزارش بانک توسعه آسیایی، اتصال فیزیکی و دیجیتالی، تسهیل تجارت، نظام‌های استاندارد و سیاست‌های تجاری و سرمایه‌گذاری را به عنوان اجزای مکمل برای مشارکت و ارتقا در زنجیره‌های ارزش مطرح می‌کند. این گزارش همچنین بر اهمیت هماهنگی قواعد و زیرساخت‌های فرامرزی در کاهش اصطکاک شبکه‌های تولید تأکید می‌نماید. در نتیجه، مذاکرات مربوط به مسیرهای ترانزیتی، بنادر یا همکاری‌های صنعتی باید همراه با بررسی قابلیت‌های واقعی بنگاه‌ها انجام شود. توافقی که به حمل‌ونقل قابل اطمینان، هزینه‌های رقابتی و دسترسی عملی به بازار منجر نشود، صرفاً به خاطر امضا شدن نباید موفقیت تلقی شود.

مسجد جامع اصفهان از مکان‌های گردشگری و تاریخی ایران

فرهنگ؛ از میراث تا تجربه

در حوزه فرهنگ، گردشگری، میراث فرهنگی و صنایع دستی، سه عرصه مهم برای اعمال این رویکرد وجود دارد. در این چارچوب، تفاوتی میان ارزش ذاتی میراث و منافع اقتصادی ناشی از دسترسی و تجربه آن وجود دارد. یک بنای تاریخی حتی بدون حضور گردشگر ارزش خود را حفظ می‌کند؛ در حالی که سیاست گردشگری باید زمینه‌های شناخت و بهره‌برداری مسئولانه از آن را فراهم کند، نه آنکه تنها به مقبولیت آن بیفزاید.

برای دیپلماسی اقتصادی، این دیدگاه می‌تواند به برنامه‌ها و طرح‌های مشخصی تبدیل شود: همکاری با شبکه‌های گردشگری، تسهیل ارتباط فعالان محلی با بازار، معرفی صنایع دستی و پیگیری موانع سفر. معیار ارزیابی باید تنها تعداد بازدیدکنندگان نباشد؛ بلکه کیفیت تجربه، محافظت از میراث و سهم جامعه میزبان نیز باید در نظر گرفته شود. همین‌طور، در حوزه صنایع دستی، می‌توان حمایت از حضور خارجی را با طراحی، شناخت مخاطب، فروش و حقوق تولیدکنندگان پیوند داد. پیشنهاد این نیست که هر محصول سنتی برای بازار خارجی تغییر یابد؛ بلکه باید این امکان فراهم شود که صنعتگر به‌صورت آگاهانه میان حفظ سنت، نوآوری و انتخاب بازار تصمیم بگیرد.

هنر؛ از خلق تا ارتباط

در حوزه هنر، باید بین ارزش هنری، اعتبار حرفه‌ای و درآمد اقتصادی تفاوت قائل شد. موسیقی، سینما، ادبیات و هنرهای تجسمی هر یک به شیوه‌ای متفاوت با مخاطبان ارتباط برقرار می‌کنند و هدف این چارچوب، همسان‌سازی ارزش اثر با قیمت فروش آن نیست.

شواهد مقایسه‌ای سازمان تجارت جهانی در خصوص ترویج صادرات خدمات، بر اهمیت اعتبار، مهارت، شناخت بازار و هماهنگی نهادی تأکید دارد. این گزارش همچنین به تجارب شیلی در تشکیل تیم‌های تخصصی برای خدمات دیداری و شنیداری و دیجیتال اشاره می‌کند؛ نمونه‌ای که نشان می‌دهد حمایت از حضور خارجی می‌تواند با توجه به ویژگی‌های هر حوزه تنظیم گردد.

در حوزه هنر، همکاری دیپلماسی اقتصادی و فرهنگی برای تسهیل ارتباطات حرفه‌ای می‌تواند کارآمد باشد، بدون آنکه استقلال هنرمند به اهداف تبلیغاتی تقلیل یابد. معرفی فرصت‌ها، دسترسی به شبکه‌های حرفه‌ای و رفع موانع قانونی و تجاری می‌تواند موضوع حمایت قرار گیرد، نه تعیین محتوای اثر.

دیپلماسی اقتصادی نه‌تنها جایگزینی برای اصلاحات ساختاری نیست

مهم‌ترین محدودیت این بحث در این است که نباید از دیپلماسی اقتصادی انتظار داشت که ضعف‌های ساختاری داخل کشور را جبران کند. زیرساخت‌ها، محیط‌های مقرراتی مناسب، نیروی انسانی و سیاست‌های اقتصادی پایدار از الزامات پایه‌ای برای مشارکت در زنجیره‌های ارزش به شمار می‌آیند. بنابراین، این مسئله می‌بایست در دو سطح دنبال شود: در داخل، توسعه توانایی‌های تولید و کسب و کار و در خارج، تسهیل اتصال این قابلیت‌ها به بازار، سرمایه و دانش. اگر یکی از این دو سطح وجود نداشته باشد، دستاوردهای سطح دیگر نیز شکننده خواهد بود.

برای ارزیابی این ارتباط، ضروری است که علاوه بر ارزش صادرات، شاخص‌هایی همچون دوام قراردادها، ارتقاء مهارت، توسعه تأمین‌کنندگان داخلی، تنوع مشتریان و سهم تولیدکنندگان کوچک نیز مورد بررسی قرار گیرد. چنین ارزیابی‌ای می‌تواند فاصله بین فعالیت دیپلماتیک و نتایج اقتصادی را روشن‌تر کند.

اقتصاد ایران

پیام اصلی این رویکرد آن است که دیپلماسی اقتصادی باید با مفهوم «ارتقا» پیوند بخورد؛ نه صرفاً حضور در بازار جهانی، بلکه توانایی یادگیری، انتخاب و امنیت پایدار از این مشارکت. زعفران، فرش، گردشگری و فرهنگ با وجود تفاوت‌های اساسی، یک پرسش مشترک را به میان می‌آورند: چه عواملی می‌توانند ظرفیت اولیه را به результаты پایدار برای تولیدکننده، هنرمند و جامعه تبدیل کنند؟

پرسش نهایی دیپلماسی اقتصادی ایران تنها این نیست که چه مقدار صادر می‌کنیم؛ بلکه مهم‌ترین موضوع این است که چه قابلیت‌هایی ایجاد می‌کنیم، در کدام حلقه‌های زنجیره ارزش حضور داریم و چه کسانی از ارزش حاصل بهره‌مند می‌شوند؟

انتهای پیام