به گزارش ایسنا، پیش از صنعتی شدن، مراکز شهرها با آهنگی آرام تغییر می‌کردند و معیارهای فرهنگی نقش پررنگی در شکل‌گیری این تغییرات داشتند. با گسترش صنعت و افزایش جمعیت شهری، نیازهای تازه‌ای پدید آمد و ساختار شهرها نیز دگرگون شد. در بخش‌های جدید، فضاهای متناسب با زندگی مدرن شکل گرفت، اما بخش‌های مرکزی با مشکلاتی مانند بی‌نظمی، ناهماهنگی فعالیت‌ها و کاهش سرزندگی روبه‌رو شدند. برخی فعالیت‌ها به محله‌های نوساز و پیرامونی انتقال یافتند و تغییر نوع استفاده از ساختمان‌ها و زمین‌ها، نظم پیشین این محدوده‌ها را برهم زد. فرسودگی بناها، کمبود تجهیزات و خدمات، ضعف مسیرهای ارتباطی و جابه‌جایی گروه‌های اجتماعی نیز از مسائل همراه این روند بود. شناخت دلایل این تغییرات اهمیت دارد، زیرا ساماندهی مرکز شهر تنها با توجه به ظاهر ساختمان‌ها امکان‌پذیر نیست و به شناخت نیروهای اثرگذار بر زندگی و فعالیت‌های شهری نیاز دارد.

تهران نیز از دوران مشروطه به بعد، تغییرات شتابانی در جمعیت، ساختمان‌ها و نوع فعالیت‌های شهری تجربه کرده است. گسترش شهرنشینی، تأثیرپذیری از الگوهای غربی شهرسازی و اجرای طرح‌های توسعه مدرن، در ابتدا فعالیت‌ها را در مرکز پایتخت متمرکز کرد. به مرور، زیرساخت‌ها با نیازهای جمعیت هماهنگ نماندند و مشکلاتی مانند افزایش تراکم، حاشیه‌نشینی و مسائل اجتماعی و محیطی پدید آمد. نبود شناخت کافی از علت تغییرات و ضعف برنامه‌ریزی برای حفظ و ساماندهی مرکز نیز به کاهش سرزندگی این بخش دامن زد. در چنین شرایطی، بررسی آینده منطقه ۱۲، به عنوان نمونه بخش مرکزی تهران، می‌تواند به شناخت عوامل تغییر کمک کند. اهمیت این بررسی در آن است که برنامه‌ریزی برای این محدوده باید هم نیازهای آینده را ببیند و هم ارتباط آن را با دیگر بخش‌های شهر و تحولات گسترده‌تر در نظر بگیرد.

در همین زمینه، جعفر موسی‌وند، از گروه جغرافیای انسانی دانشکده علوم جغرافیایی دانشگاه خوارزمی، به همراه سه همکار خود از همین دانشگاه، پژوهشی درباره آینده تغییرات بخش مرکزی تهران انجام داده‌اند. آنان منطقه ۱۲ شهرداری را محور مطالعه قرار داده‌اند تا نیروهای اصلی تغییر در این محدوده و نحوه اثرگذاری آن‌ها را شناسایی کنند. منظور از تغییرات فضایی در این پژوهش، دگرگونی در محل استقرار فعالیت‌ها، نوع استفاده از زمین و ساختمان‌ها و ارتباط بخش‌های مختلف شهر با یکدیگر است.

پژوهشگران ابتدا با مطالعه منابع و بررسی روندها و شرایط محیطی، عوامل احتمالی مؤثر بر آینده این محدوده را شناسایی کردند. سپس دیدگاه‌های ۴۰ متخصص و خبره منتخب را جمع‌آوری کردند. در ادامه، از نرم‌افزارهای مختلف برای تجزیه و تحلیل داده‌ها و سناریونگاری استفاده شد. سناریونگاری در اینجا به معنای بررسی مسیرهای مختلفی است که با تغییر رفتار عوامل اصلی ممکن است پیش روی بخش مرکزی شهر قرار بگیرد، نه اعلام یک آینده قطعی و تغییرناپذیر.

یافته‌ها نشان دادند عوامل محرک تغییر در بخش مرکزی تهران، در وضعیت کنونی ناپایدارند. تمرکز امکانات، جدایی گروه‌های اجتماعی و ضعف اقتصادی، تفاوت وضعیت اجتماعی شمال و جنوب، تغییر نیازها، مهاجرت و حاشیه‌نشینی، سوداگری زمین، خروج قشر متوسط، وجود بازار تاریخی و تراکم فعالیت‌های خاص، همچنین افزایش ناامنی و محدودیت‌های ترافیکی و ساختمانی در این تحولات نقش دارند. سوداگری زمین به فعالیت‌هایی اشاره دارد که با هدف کسب سود از خریدوفروش زمین انجام می‌شود. براساس پژوهش، آینده این محدوده با اثرگذاری متقابل این نیروها پیوند دارد.

در بررسی آینده‌های احتمالی، سناریوی برگزیده پژوهش از شکل‌گیری مراکز شهری جدید در کنار کاهش سرزندگی و نقش پیشین مرکز قدیمی حکایت دارد. در این تصویر، فعالیت‌ها به جای تمرکز در یک هسته، میان چند مرکز در امتداد بزرگراه‌ها و خطوط مترو توزیع می‌شوند. مرکز تاریخی همچنان اهمیت تاریخی و نمادین خود را حفظ می‌کند، اما دیگر تنها کانون فعالیت‌ها نیست و به یکی از نقاط شبکه مراکز شهری تبدیل می‌شود. این تصویر، نتیجه سناریونگاری است و نباید آن را پیش‌بینی قطعی سرنوشت مرکز تهران دانست.

برای بررسی دقیق‌تر این آینده‌ها، مدلی شامل ۲۷ حالت برای ۹ عامل کلیدی طراحی شد و میلیون‌ها سناریوی ممکن با کمک نرم‌افزار تحلیل شدند. اما تنها شمار محدودی از آن‌ها احتمال وقوع بالایی داشتند. این سناریوها در سه گروه قرار گرفتند: وضعیت مطلوب، همراه با توسعه پایدار و بهبود کیفیت زندگی؛ وضعیت بحرانی، همراه با تشدید مشکلات و افت کیفیت زندگی؛ و وضعیت بینابین که ترکیبی از فرصت‌ها و چالش‌هاست. پس از بررسی سناریوهای قوی توسط خبرگان، سناریوی ایجاد مراکز جدید هم‌راستا با بخش مرکزی و کاهش نقش قدیمی آن انتخاب شد. در الگوی ترسیم‌شده، مراکز تازه و مرکز قدیم با یکدیگر روابط متقابل و مکمل دارند و خدمات‌رسانی به شهر میان آن‌ها تقسیم می‌شود.

اهمیت یافته‌های فوق در توجه هم‌زمان به مشکلات داخل منطقه و نیروهای بیرون از آن است. کمبود فضاهای عمومی، ناامنی، فرسودگی بافت و کاهش تمایل به سکونت، از عوامل درونی مطرح‌شده‌اند. در مقابل، تحولات اقتصادی، صنعتی شدن، تصمیمات شهری و تغییرات جمعیتی و محیطی در دسته عوامل بیرونی قرار دارند.

پژوهش فوق که نتایج آن در «فصلنامه شهر پایدار»، وابسته به «انجمن جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری ایران» انتشار یافته‌اند، نشان می‌دهد وضعیت منطقه ۱۲ حاصل تعامل این دو دسته است. بنابراین برای فهم تغییرات آن نمی‌توان تنها به مسائل محلی توجه کرد. همچنین، شناخت ارتباط این عوامل می‌تواند زمینه برنامه‌ریزی برای سازگار کردن بخش مرکزی با نیازهای آینده و ساماندهی بی‌نظمی در استقرار فعالیت‌ها را فراهم کند. گفتنی است ویژگی مهم این مطالعه، بررسی یکپارچه نیروهای اصلی تغییر با استفاده از تحلیل روابط عوامل و سناریونگاری در پایتخت است.

انتهای پیام