این روزها در بسیاری از روستاها و شهرهای زعفران‌خیز استان، اعضای خانواده پس از پایان کار روزانه در مزارع، دور هم جمع می‌شوند تا گل‌های برداشت ‌شده را پاک کنند. در این میان، زنان و دختران خانواده بیشترین سهم را در انجام این کار بر عهده دارند و با دقت و حوصله، بخش اصلی محصول را از گلبرگ‌ها جدا می‌کنند.

یک پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به جایگاه فرهنگ گل‌پاک‌کنی همزمان با برداشت زعفران در خراسان رضوی گفت: گل‌ پاک‌کنی تنها بخشی از فرآیند تولید زعفران نیست، بلکه به مرور زمان به یک رسم اجتماعی و فرهنگی در بسیاری از روستاهای استان تبدیل شده که زنان در حفظ و تداوم آن نقش محوری دارند.

علی‌اکبر خلیلی در گفت‌وگو با ایسنا با بیان اینکه فرهنگ گل‌پاک‌کنی از جمله سنت‌های ریشه‌دار در مناطق زعفران‌خیز خراسان رضوی است، اظهار کرد: برداشت زعفران در این مناطق مجموعه‌ای از آداب، رسوم و همکاری‌های خانوادگی را با خود به همراه دارد. در واقع، با شروع فصل برداشت، فضای بسیاری از روستاها تغییر می‌کند و زندگی روزمره خانواده‌ها تا حد زیادی تحت تأثیر این محصول قرار می‌گیرد.

وی افزود: در گذشته و حتی در بسیاری از روستاهای امروز، گل‌پاک‌کنی فرصتی برای دورهم جمع شدن اعضای خانواده، همسایه‌ها و اقوام است. افراد در کنار یکدیگر می‌نشینند و ضمن انجام کار، درباره مسائل روزمره، خاطرات گذشته و اتفاقات زندگی صحبت می‌کنند. این ارتباطات در کنار فعالیت اقتصادی، به تقویت روابط اجتماعی و حفظ صمیمیت میان خانواده‌ها کمک می‌کند.

خلیلی با اشاره به نقش پررنگ زنان در این سنت اظهار کرد: اگرچه برداشت گل از مزارع معمولاً با مشارکت اعضای مختلف خانواده انجام می‌شود، اما مرحله پاک کردن گل‌ها و جدا کردن کلاله‌های زعفران در بسیاری از خانواده‌ها بیشتر بر عهده زنان است. زنان روستایی با مهارت و تجربه‌ای که طی سال‌ها به دست آورده‌اند، این کار را با سرعت و دقت انجام می‌دهند و بخش مهمی از فرآوری اولیه محصول به تلاش آنان وابسته است.

وی تصریح کرد: این مهارت‌ها معمولاً به شکل رسمی آموزش داده نمی‌شوند، بلکه از نسلی به نسل دیگر منتقل شده‌اند. دختران از دوران کودکی در کنار مادران و مادربزرگ‌های خود با شیوه گل‌پاک‌کنی آشنا می‌شوند و به مرور زمان، روش جدا کردن کلاله‌ها، تشخیص بخش‌های مختلف گل و آماده‌سازی زعفران را یاد می‌گیرند. به همین دلیل، گل‌پاک‌کنی را می‌توان بخشی از دانش بومی خانواده‌های زعفران‌کار دانست که در طول سالیان شکل گرفته است.

خلیلی با تأکید بر اینکه این رسم در مناطق روستایی ابعاد اجتماعی قابل توجهی دارد، خاطرنشان کرد: در روزهای برداشت، گاهی حجم گل‌های جمع‌آوری‌ شده به اندازه‌ای است که یک خانواده به تنهایی نمی‌تواند در مدت کوتاه همه آن‌ها را پاک کند. به همین دلیل، اعضای خانواده از یکدیگر کمک می‌گیرند و در برخی موارد همسایه‌ها و بستگان نیز برای انجام این کار به کمک هم می‌آیند. این همکاری متقابل یکی از جلوه‌های زیبای فرهنگ کار جمعی در روستاهاست.

وی ادامه داد: گل زعفران پس از برداشت باید در زمان مناسبی پاک شود تا کیفیت محصول کاهش پیدا نکند. به همین دلیل، خانواده‌ها تلاش می‌کنند گل‌ها را در همان روز برداشت یا در کوتاه‌ترین زمان ممکن پاک کنند. در بسیاری از خانه‌ها، این کار از ساعات اولیه روز آغاز می‌شود و گاهی تا شب ادامه پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، زنان علاوه بر مسئولیت‌های معمول خانه، بخش قابل توجهی از وقت خود را به پاک کردن زعفران اختصاص می‌دهند.

سهم کمتر دیده‌ شده زنان در اقتصاد کشاورزی مناطق زعفران‌خیز

این پژوهشگر فرهنگ عامه در ادامه گفت: این فعالیت در عین حال نشان‌ دهنده سهم کمتر دیده‌ شده زنان در اقتصاد کشاورزی مناطق زعفران‌خیز است. اگرچه در معرفی محصول زعفران معمولاً از کشاورز، سطح زیر کشت و میزان تولید سخن گفته می‌شود، اما تلاش زنانی که در مرحله برداشت، پاک کردن و آماده‌سازی محصول مشارکت دارند، کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد؛ در حالی که کیفیت محصول نهایی تا حد زیادی به دقت و مهارت در همین مراحل وابسته است.

خلیلی توجه به نقش زنان روستایی را ضروری دانست و افزود: نباید فعالیت زنان در فرآیند تولید زعفران صرفاً به عنوان کمک به اعضای خانواده دیده شود. بخش قابل توجهی از کاری که برای آماده شدن این محصول انجام می‌شود، بر دوش زنان است و باید این نقش در برنامه‌ریزی‌های مرتبط با تولید، فرآوری و توسعه اقتصادی مناطق زعفران‌خیز مورد توجه قرار گیرد.

وی با بیان اینکه گل‌پاک‌کنی علاوه بر جنبه اقتصادی، حامل خاطرات و تجربه‌های مشترک چندین نسل است، افزود: بسیاری از زنان روستایی خاطرات دوران کودکی خود را با همین دورهمی‌های پاییزی به یاد می‌آورند؛ زمانی که در کنار مادر و مادربزرگ خود می‌نشستند و با گل‌های زعفران سروکار داشتند. امروز نیز در بسیاری از خانواده‌ها همین سنت ادامه دارد و نسل جدید در کنار بزرگ‌ترها با این شیوه زندگی و کار آشنا می‌شود.

این پژوهشگر فرهنگ عامه ادامه داد: از دیگر جلوه‌های این فرهنگ، شکل‌گیری ارتباطات اجتماعی در جریان گل‌پاک‌کنی است. در برخی خانواده‌ها، همسایه‌ها و اقوام به صورت نوبتی در خانه یکدیگر جمع می‌شوند و در پاک کردن گل‌ها مشارکت می‌کنند. این همراهی، به‌ ویژه در روستاهایی که بخش مهمی از معیشت مردم به زعفران وابسته است، نوعی همیاری اجتماعی محسوب می‌شود که در کنار فعالیت اقتصادی، پیوندهای محلی را نیز تقویت می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: با این حال، تغییر سبک زندگی، افزایش هزینه‌های تولید، کاهش تمایل برخی نسل‌های جوان به انجام فعالیت‌های سنتی و گسترش روش‌های صنعتی فرآوری، می‌تواند در آینده بر شکل برگزاری این دورهمی‌ها تأثیر بگذارد. هرچند استفاده از تجهیزات جدید برای افزایش سرعت و بهبود کیفیت فرآوری ضروری است، اما توجه به جنبه‌های فرهنگی این فعالیت نیز نباید فراموش شود.

خلیلی با تأکید بر ضرورت حفظ این سنت‌ها عنوان کرد: توسعه کشاورزی و استفاده از فناوری‌های جدید نباید به معنای کنار گذاشتن فرهنگ و داشته‌های بومی مناطق باشد. می‌توان در کنار ارتقای روش‌های تولید و فرآوری، زمینه معرفی و حفظ آیین‌هایی را که در ارتباط با زعفران شکل گرفته‌اند فراهم کرد.

وی ادامه داد: ثبت خاطرات زنان روستایی، معرفی شیوه‌های سنتی گل‌پاک‌کنی، انتقال تجربه‌های نسل‌های گذشته به جوانان و توجه به نقش زنان در زنجیره تولید زعفران می‌تواند به حفظ این میراث کمک کند. همچنین برگزاری برنامه‌های فرهنگی در روستاهای زعفران‌خیز و معرفی این آیین‌ها در کنار جشنواره‌های مرتبط با زعفران، فرصت مناسبی برای شناساندن ظرفیت‌های فرهنگی استان خواهد بود.

این پژوهشگر فرهنگ عامه اظهار کرد: خراسان رضوی به دلیل گستردگی کشت زعفران و فعالیت تعداد زیادی از کشاورزان در مناطق روستایی، علاوه بر جایگاه اقتصادی این محصول، دارای آداب و رسوم خاصی در زمینه برداشت و فرآوری آن است. یکی از این آداب، گل‌پاک‌کنی زعفران است که هر سال همزمان با فصل برداشت گل زعفران در روستاها برگزار می‌شود و زنان نقش اصلی را در انجام این کار بر عهده دارند.

وی افزود: گل‌پاک‌کنی در بسیاری از خانواده‌های روستایی به‌صورت گروهی انجام می‌شود و زنان خانواده و گاهی همسایگان و آشنایان دور هم جمع می‌شوند تا گل‌های برداشت‌ شده را پاک کنند. این کار علاوه بر کمک به آماده‌سازی زعفران، فرصتی برای همکاری و ارتباط بیشتر میان اعضای خانواده و اهالی روستا فراهم می‌کند.

انتهای پیام