در بازه نزدیک به سه دهه گذشته، دریای خزر ــ پهنه‌ای با وسعتی در حد و اندازه یک جزیره سیسیل ــ بخش قابل توجهی از آب خود را از دست داده است. یافته‌های یک پژوهش تازه که در ژورنال Earth’s Future منتشر شده، می‌گوید ریشه اصلی این روند، افت جدیِ حجم ورودی آب رودخانه‌هاست؛ موضوعی که در میان همه رودها، نقش پررنگ رودخانه ولگا در روسیه کاملاً برجسته است. در نتیجه، آینده بزرگ‌ترین دریاچه شور جهان وارد فاز خطر شده و کارشناسان درباره پیامدهای سنگین و احتمالا غیرقابل جبران آن هشدار می‌دهند.

دلایل اصلی کاهش سطح آب دریای خزر

بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، افت سطح دریای خزر بیش از هر چیز با کاهش محسوس جریان ورودی رودخانه‌ها از کشورهای هم‌مرز از جمله ایران، ترکمنستان، آذربایجان، قزاقستان و روسیه ارتباط دارد. پروفسور امیر آقاکوچک، یکی از نویسندگان این مطالعه، می‌گوید گرچه تغییرات اقلیمی و افزایش میزان تبخیر می‌تواند حدود 30 درصد از این کاهش را توضیح دهد، اما سهم تعیین‌کننده—یعنی 70 درصد—به رفتارهای انسانی و فشارهایی بازمی‌گردد که بر منابع آب وارد می‌شود. در این میان، رودخانه ولگا که نزدیک به 80 درصد آب رسانی به خزر را بر عهده دارد، به‌واسطه رشد تقاضای آب در مسیر خود، به شکل چشمگیری کم‌آب شده است.

این فشارهای انسانی را می‌توان در قالب موارد زیر دسته‌بندی کرد:

پیامدهای فاجعه‌بار و راه‌حل‌های پیش رو

کارشناسان هشدار می‌دهند اگر روند کنونی همچنان بدون اصلاح ادامه پیدا کند، دریای خزر می‌تواند مسیر تلخ دریاچه آرال و دریاچه ارومیه را تکرار کند؛ دو بدنه آبی که اکنون از دیدگاه زیست‌محیطی در وضعیت «مرگ» قرار گرفته‌اند. حتی عقب‌نشینی آب و خشک شدن تنها 20 درصد از دریای خزر هم می‌تواند اثرات بسیار فراتر از انتظار داشته باشد:

• پیچیدگی‌های بهداشتی: زمانی که آب عقب می‌رود، بستر شور دریاچه در معرض هوا قرار می‌گیرد و سپس با وزش باد، نمک و ذرات معدنی به فضای پیرامون منتقل می‌شوند؛ وضعیتی که می‌تواند زمینه‌ساز بروز یا تشدید بیماری‌های تنفسی و مشکلات چشمی در ساکنان نواحی اطراف شود.
• آسیب به کشاورزی و امنیت غذایی: نشستن رسوبات نمکی روی زمین‌های زراعی، حاصلخیزی را کاهش می‌دهد، بهره‌وری را پایین می‌آورد و در نهایت امنیت غذایی منطقه را با ریسک جدی مواجه می‌سازد.
• اختلال در حمل‌ونقل دریایی: بخش شمالی و نواحی کم‌عمق دریای خزر بیشتر از سایر مناطق در معرض کاهش سطح آب قرار می‌گیرند. این تغییرات می‌تواند به تعطیلی یا کاهش فعالیت بنادر بینجامد و برای فعال نگه داشتن کشتیرانی، نیاز به سرمایه‌گذاری کلان جهت انتقال مسیرهای حمل‌ونقل به سمت جنوب خواهد بود.

• کاهش 2.5 متری آب دریای خزر بحرانی خاموش در شمال ایران است
• آیا سرانجام ایران از خشکشالی عبور کرد؟ کارشناسان پاسخ می‌دهند
• منتظر پاییز پربارش باشید؛ ال‌نینوی قدرتمند در حال شکل‌گیری است

برای جلوگیری از چنین سناریوی نگران‌کننده‌ای، کنترل و مدیریت میزان تقاضای آب یک ضرورت فوری است. راهکارهای فناورانه‌ای وجود دارد که می‌تواند مصرف آب را کاهش دهد، اما به دلیل کشش توجه عمومی و سیاسی درگیر موضوعات مهم‌تر—از جمله جنگ—این مسئله اغلب آن‌طور که باید در اولویت قرار نمی‌گیرد. آقاکوچک تاکید می‌کند «مدیریت تقاضا» برخلاف پروژه‌های بزرگ عمرانی، کمتر در کانون توجه سیاستمداران قرار می‌گیرد؛ در حالی که از نظر کارایی، همین رویکرد، تنها اقدام عملی است که انسان می‌تواند اختیار کامل و کنترل واقعی آن را در دست داشته باشد.