رویای دوردست صنعتی شدن
ساعت 24 - ایران بهطور رسمی از شروع برنامه سوم عمرانی که در سالهای ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۶ اجرا شد در مسیر برنامهریزی برای توسعه صنعت بوده و هنوز نیز دنبال این است که به توسعه صنعتی برسد. به عبارت سادهتر کمی بیشتر از ۶۰ سال است در این سرزمین صدای توسعه صنعت به گوش میرسد.
در این سالها و در همه برنامههای عمرانی پنجساله سوم تا پنجم در رژیم پیشین و برنامههای اول تا هفتم توسعه در نظام جمهوری اسلامی دنبال این بوده و هستیم یک کشور صنعتی باشیم. برآیند این دوره ۶۰ساله برای توسعه صنعتی چه بوده است؟ آیا با استانداردهای امروز جهان میتوان ایران را یک کشور صنعتی نامید؟ واقعیت این است که اطلاق کشور صنعتی به این کشور نادرست بوده و پدیدهای به اسم صنعتی شدن در این سرزمین ریشه ندوانده است.
بدیهی است در این دوره طولانی صدها کارخانه بزرگ و کوچک تقریبا در همه رشتهها راهاندازی شده و شمار قابلاعتنایی از آنها در حال حاضر نیز فعالیت دارند اما با شرمندگی باید گفت صنعت موجود را باید گورستان ماشینآلات و تجهیزاتی دانست که در یک قرن گذشته از سوی دولت و بخشخصوصی به این سرزمین وارد شدهاند. اگرچه از سالهای۱۳۴۰ به اینسو سرمایهگذاری قابلاعتنایی برای صنعت فولاد، پتروشیمی، صنعت ماشینسازی و دیگر صنایع سنگین شده اما با این همه ایران در کمرکش یک راه انحرافی در صنعتی شدن است.
برای راستیآزمایی ادعای یادشده میتوان به چند متغیر ارزشمند برگشت. یکی از این متغیرها داشتن بازار در دنیای امروز است. کشوری صنعتی است که تولیدهای بخش یادشده بتواند در بازارهای منطقهای و جهانی درخشان باشد و سهمی از بازار را در اختیار بگیرد. همین الان و با حذف همه رانتهای ارزی و ریالی و حتی کمکهای یارانهای کدام تولید صنعتی ایران در دنیا بازار دارد. اتومبیلسازی؟ صنعت لوازم خانگی؟ صنعت نساجی؟ و… در کدام کشور جهان است که شهروندانش خبر مربوط به تولید یک کالای صنعتی ایران را دنبال کرده و چشم به راه باشند که کالای آن صنعت به بازار عرضه شود؟ کدام بخش صنعتی ایران است که بدون استفاده از انواع یارانهها در بازارهای جهانی خریدار سرسخت و وفادار داشته باشد؟ حتی اگر فولاد و پتروشیمی را بخواهیم لحاظ کنیم باز هم بازاری جز چین بازار قابلاعتنایی ندارد.
متغیر مهم دیگر برای راستیآزمایی اینکه ایران صنعتی بوده یا نه، متغیر سرنوشتساز تکنولوژی است. آیا ایران در یک صنعت مهم توانسته تکنولوژی روزآمد را از درون فعالیتهای ملی بهدست آورد؟ حتی صنعت ایران برای به دست آوردن تکنولوژی روزآمد دنیا در هر بخش عقبماندگی تاریخی دارد.
چرا اینگونه شدهایم؟ در این نوشته کوتاه دلیل عقبماندگی صنعتی را نمیتوان توضیح داد اما به چند عامل اشاره میکنیم. نخستین عامل انتخاب نادرست در راهبرد صنعتی شدن در دهه ۴۲ تا ۵۲ بود. در این سالها ایران راهبرد تولید کالاهای جایگزین واردات را برگزید و کشورهای دیگر راهبرد توسعه صنعتی را. متغیر دیگر، دولتی و حکومتی شدن اقتصاد است.
اصل۴۴ قانوناساسی در جمهوریاسلامی پای سرمایهگذار خصوصی را به مهمترین صنایع قطع کرده بود. گسست در پدیدار شدن بورژوازی صنعتی و ریاست عالیه مهندسان در سیاستگذاری صنعتی در همه دهههای تازهسپریشده بازدارندههای صنعت بوده و هستند.
ساعت 24 از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.