سه مدل نوآورانه برای پمپ‌بنزین‌ها؛ کدام روش برای سهمیه‌بندی بنزین بهترین گزینه است؟
بر اساس گزارش خبرآنلاین، قیمت بنزین در وضعیت فعلی سهمیه‌ها تغییر نخواهد کرد، اما می‌توان سه سناریوی پیشنهادی از سوی دولت را به عنوان تغییر نرخ بنزین یا برنامه‌ریزی برای سهمیه‌بندی جدید در نظر گرفت.
به نقل از فرارو، میزان مصرف روزانه بنزین در ایران به نزدیک ۱۳۵ میلیون لیتر رسیده است، در حالیکه ظرفیت تولید پالایشگاه‌های داخلی حدود ۱۲۰ میلیون لیتر است. این شکاف ۱۵ میلیون لیتری، پیشتر از طریق واردات بنزین جبران می‌شد، اما دولت با اشاره به مشکلات سال جاری و تحریم‌های موجود، نیاز به راهکار جدیدی برای کاهش فاصله بین عرضه و تقاضا را احساس کرده است. در گفت‌وگوی ویژه خبری، اسماعیل سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، به این نکته اشاره کرد که یکی از سناریوهای پیشنهادی به زودی در جایگاه‌های سوخت اجرا خواهد شد.
مدل اول، عرضه بنزین به شیوه توزیع شیر در دهه شصت است. گزینه دوم همان چیزی است که به نام سهمیه‌بندی جدید بنزین در کرمان مطرح شده و گزینه سوم نیز توزیع بنزین بر اساس کد ملی افراد می‌باشد. هر یک از این سناریوها می‌تواند بر میزان مصرف سوخت تأثیر بگذارد، اما هر یک نیز دارای معایب خاص خود هستند.
سناریو اول: سهمیه‌بندی بنزین به سبک صف شیر
در این مدل، عرضه بنزین در جایگاه‌ها از صبح تا زمان اتمام ۱۲۰ میلیون لیتر سهمیه کشور ادامه دارد. پس از اتمام این مقدار، جایگاه‌ها تا صبح روز بعد از ارائه سوخت خارج می‌شوند. به بیان ساده‌تر، افرادی که زودتر به پمپ‌بنزین بروند بنزین دریافت می‌کنند و کسانی که دیر می‌رسند، باید تا روز بعد صبر کنند.
| مزایا |
معایب |
| امکان کنترل دقیق سهمیه بنزین و کاهش مصرف بیش از اندازه از تولید داخلی |
تشکیل صف‌های طولانی و اتلاف زمان برای شهروندان |
| عدم تغییر قیمت بنزین و حذف شوک تورمی ناشی از افزایش قیمت آن |
احتمال دخالت جایگاه‌داران در فرآیند توزیع و بروز رانت |
| پیشگیری از تأثیر مستقیم افزایش نرخ بنزین بر قیمت اجناس و خدمات |
محرومیت افرادی که به دلایل ضروری مانند بیماری یا مأموریت فوری نیازمند بنزین هستند ولی عرضه تمام شده است |
سناریو دوم: طرح سهمیه‌بندی و نرخ آزاد
این مدل، همان طرح بنزین ۸۷ هزار تومانی در کرمان می‌باشد. در این برنامه برای مالکین خودرو با کارت سوخت، چند قیمت متفاوت در نظر گرفته می‌شود. قیمت نخست شامل سهمیه ۶۰ لیتری با نرخ هزار و ۵۰۰ تومان، قیمت دوم سهمیه ۵۰ لیتری با نرخ سه هزار تومان و قیمت سوم سهمیه ۴۰ لیتری با قیمت پنج هزار تومان است. از این نقطه به بعد، نرخ جدید برای بنزین بر اساس قیمت فوب خلیج فارس و هزینه‌های تولید در پالایشگاه‌ها اعمال می‌شود. سقاب اصفهانی در برنامه گفت‌وگوی ویژه خبری بر مقاومت در برابر اعلام این نرخ تأکید کرد، ولی در نهایت به ماجرای سهمیه‌بندی بنزین در کرمان و قیمت ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومانی اشاره کرد.
سناریو دوم قرار بود از هفته گذشته در کرمان به مرحله آزمون گذاشته شود، اما در آخرین لحظات اجرای آزمایشی آن متوقف شد.
| مزایا |
معایب |
| امکان کنترل سهمیه بنزین از طریق مکانیزم قیمت‌گذاری |
یارانه بنزین تنها به افرادی اختصاص می‌یابد که خودرو دارند و نیمی از جمعیت کشور از این یارانه بی‌بهره خواهند ماند |
| امکان تأمین کسری بنزین از طریق واردات با قیمت آزاد |
این طرح به معنای نوعی افزایش قیمت بنزین تلقی می‌شود و ممکن است بر قیمت کالاها و خدمات تأثیر تورمی بگذارد |
| کاهش مصرف بنزین از طریق افزایش هزینه برای مصرف‌کنندگان پرمصرف |
فشار سنگین اقتصادی بر قشرهای کم درآمد و متوسط جامعه که مجبورن بنزین آزاد خریداری کنند |
سناریو سوم: شیوه جدید سهمیه‌بندی بنزین
در این حالت، دولت همان ۱۲۰ میلیون لیتر بنزین تولیدی را توزیع می‌کند. ۳۰ میلیون لیتر برای حمل‌ونقل عمومی در نظر گرفته می‌شود و ۹۰ میلیون لیتر باقی‌مانده نیز بین تمامی افراد جامعه تقسیم خواهد شد. در این مدل که به سابقه طرح بنزین به ازای کد ملی شناخته می‌شود، یارانه سوخت به صورت نقدی یا اعتباری به حساب تمامی افراد واریز می‌شود و هر فرد می‌تواند به اندازه سهمیه خود از جایگاه‌های سوخت بنزین دریافت کند.
| مزایا |
معایب |
| کنترل سهمیه‌بندی به شیوه خاصی از توزیع |
کمبود بنزین در بخش حمل‌ونقل و تأثیر آن بر افزایش کرایه‌ها |
| تقسیم یارانه بنزین بین کلیه افراد جامعه و نه فقط مالکان خودرو کاهش صف‌های بنزین و استرس در دستیابی به سوخت |
تشکیل بازار غیررسمی برای توزیع بنزین |
| امکان انتخاب آزادانه میزان مصرف سوخت برای شهروندان |
پیچیدگی در مراحل اجرایی و نیاز به زیرساخت‌های جدید جهت توزیع یارانه نقدی |
سرنوشت سهمیه‌بندی بنزین به کجا خواهد انجامید؟
هر یک از سه سناریوی مطرح‌شده برای سهمیه‌بندی بنزین دارای معایب خاص خود هستند. سناریوی اول با حفظ قیمت کنونی، موجب افزایش استرس در خصوص صف‌ها و دسترسی خواهد شد. سناریوی دوم، گرچه با مکانیزم قیمت می‌تواند منجر به کاهش مصرف سوخت شود، اما به طور حتم بر تورم در هر حوزه‌ای تأثیر خواهد گذاشت. سناریو سوم با توزیع عادلانه یارانه ارائه شده است، اما پیچیدگی‌های اجرایی و خطر کمبود سوخت در بخش حمل‌ونقل نیز به دنبال خواهد داشت.
در حال حاضر، دولت از اعلام سناریوی نهایی خودداری کرده است. اسماعیل سقاب اصفهانی به عنوان رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی تصریح کرده که کارشناسان و مردم باید گزینه نهایی را تعیین نمایند.
۲۱۷