مسیر خطر فقط به خاطر سرعت بالا نیست؛ هشدار درباره داروها و مواد مصرفی که ممکن است خطراتی را هنگام رانندگی ایجاد کنند
رانندگی فراتر از صرفاً مهارت در کنترل وسایل نقلیه است؛ جنبههایی چون هوشیاری، سرعت عمل، قدرت تصمیمگیری، تعادل و هماهنگی حرکتی از عوامل کلیدی هستند که ایمنی را در سفر تضمین میکنند. در این راستا، مصرف برخی داروها، الکل و مواد مخدر و روانگردان میتواند بدون اینکه فرد بهنظر «مست» بیاید، تواناییهای حیاتی را تحت تأثیر قرار دهد و احتمال بروز حادثه را افزایش دهد؛ خطری که حتی با وجود یک آزمایش مثبت نیز نمیتوان در خصوص شدت تأثیر ماده بر عملکرد فرد به صورت قطعی سخن گفت.
در این زمینه، استفاده از داروها نیز به مسئلهای جدی تبدیل شده است؛ چراکه ناآگاهی رانندگان از اثرات احتمالی دارو بر هوشیاری، تمرکز و قابلیت رانندگی ممکن است پیامدهای خطرناکی به همراه داشته باشد. بر همین اساس، در سمینار تخصصی «داروها و ایمنی ترافیک» که در تاریخهای پنجم و ششم شهریور در مرکز مطالعات و توسعه آموزش علوم پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تبریز برگزار شد، ابعاد مختلف تأثیرات داروها، الکل و مواد بر عملکرد رانندگی، روشهای ارزیابی رانندگان متاثر از این مواد، چالشهای تشخیص و تفسیر نتایج آزمایشها و لزوم توجه به عواملی که بر امنیت ترافیک تأثیر دارند، مورد بررسی قرار گرفت.
اثر دارو بر رانندگی فقط به خوابآلودگی خلاصه نمیشود
دکتر همایون صادقی بازرگانی، متخصص اپیدمیولوژی حوادث ترافیکی و دبیر سمینار تخصصی «داروها و ایمنی ترافیک»، بر اهمیت نقش فعال نظام سلامت در پیشگیری از سوانح ترافیکی تأکید کرد و گفت: حوادث ترافیکی تنها به مسائل مربوط به جاده، خودرو و پلیس محدود نمیشود و وضعیت جسمی، روانی و رفتاری رانندگان نیز در وقوع این حوادث تأثیر بسزایی دارد.
ایشان ضمن اشاره به پیچیدگی رانندگی به عنوان یک فرآیند شناختی و حرکتی، افزودند: توجه، تمرکز، حافظه، قدرت تصمیمگیری و سرعت واکنش از جمله مهارتهای حیاتی برای رانندگی ایمن هستند و برخی داروها میتوانند یک یا چند زاویه از این مهارتها را تحت تأثیر قرار دهند.
وی ادامه داد: تأثیر داروها بر رانندگی نمیتواند به خوابآلودگی محدود شود، چراکه برخی از این داروها میتوانند اختلالاتی در توجه، تمرکز، حافظه، سرعت واکنش، بینایی، عملکرد حرکتی و حتی سرگیجه یا بیقراری ایجاد کنند و احتمال بروز حادثه را به دنبال داشته باشند.
دبیر سمینار تخصصی «داروها و ایمنی ترافیک» به استفاده همزمان از چند دارو در بین برخی بیماران، به ویژه سالمندان، اشاره کرد و گفت: مقوله چنددارویی و وجود همزمان بیماریهای مختلف از موارد مهمی است که باید در ارزیابی ایمنی رانندگی مد نظر قرار گیرد، زیرا مصرف همزمان داروها میتواند تأثیرات متفاوت و گاه تشدیدشدهای بر عملکرد فرد بگذارد.
وی همچنین بر لزوم نقشآفرینی پزشکان و داروسازان در پیشگیری از حوادث ناشی از مصرف دارو تأکید کرد و گفت: هنگام تجویز یا ارائه دارو، باید درباره احتمال تأثیر آن بر رانندگی به بیمار هشدار داده و آموزشهای لازم ارائه گردد.
علاوه بر این، وی بر ضرورت ایجاد نظامی مشخص برای طبقهبندی داروهای مؤثر بر رانندگی تأکید کرد و افزود: همانطور که داروها از لحاظ مصرف در دوران بارداری دستهبندی شده و درباره خطرات احتمالی آنها هشدار داده میشود، باید برای داروهای تأثیرگذار بر رانندگی نیز نظامی مشابه فراهم شود تا پزشکان، داروسازان و بیماران با دانش بیشتری در مورد مصرف آنها اقدام نمایند.
صادقی بازرگانی همچنین بر اهمیت درج هشدارهای روشن بر روی بستهبندی داروها تاکید کرد؛ بهطوری که اطلاعات مربوط به تأثیر احتمالی دارو بر رانندگی باید به صورت ساده و واضح به مصرفکننده ارائه شود تا آنها قبل از نشستن در پشت فرمان از خطرات احتمالی آگاه گردند.
وی در پایان با اشاره به ناکافی بودن دادهها درباره نقش داروها در سوانح ترافیکی در کشور، بر لزوم انجام پژوهشهای اپیدمیولوژیک و ایجاد نظام ثبت اطلاعات مربوط به مصرف داروها، مواد روانگردان و الکل در حوادث ترافیکی تأکید نمود.
اثر داروها بر رانندگی تنها به خوابآلودگی منحصر نمیشود
دکتر زهرا مجیدی، متخصص فارماکولوژی و داروشناسی، در این سمینار با اشاره به اهمیت داروها در عملکرد صحیح رانندگی، بیان کرد: تأثیر دارو بر رانندگی محدود به خوابآلودگی نیست و عواملی چون سطح تمرکز، سرعت واکنش، عملکرد شناختی، بینایی، مهارتهای حرکتی و قدرت تصمیمگیری نیز میتوانند تحت تأثیر برخی داروها قرار بگیرند.
وی خاطر نشان کرد: بررسی تأثیر داروها بر رانندگی نیازمند توجه به ویژگیهای دارو و وضعیت فرد مصرفکننده بهطور همزمان است و مواردی چون جذب، توزیع، متابولیسم و دفع دارو، ورود آن به سیستم عصبی مرکزی، غلظت دارو در ناحیه اثر و حساسیت افراد مختلف به دارو، از جمله مسائلی هستند که میتوانند شدت و زمان بروز آثار دارویی را تحت تأثیر قرار دهند.
مجیدی مطرح کرد: نمیتوان قضاوت درباره میزان اختلال رانندگی را تنها بر اساس نیمهعمر یا غلظت یک دارو انجام داد؛ چراکه ممکن است اثر دارو در ناحیه هدف با تأخیر ایجاد شود یا متابولیت فعال دارو نیمهعمر بلندتری نسبت به داروی اصلی داشته باشد و بدین ترتیب، پس از کاهش اثر اولیه دارو، بخشی از اثر آن در بدن هنوز فعال باشد.
این متخصص فارماکولوژی به مفهوم «دوز تجمعی» داروها اشاره کرده و گفت: در مصرف مکرر بعضی داروها، ممکن است قبل از دفع کامل دوز قبلی، دوز جدید به بدن وارد شود و بدین ترتیب، به تجمع دارو و افزایش آثار آن منتهی گردد. در این راستا، برای بررسی تأثیر دارو بر رانندگی، باید تعداد دفعات مصرف و فاصله زمانی میان آنها نیز در نظر گرفته شود.
وی همچنین تفاوتهای فردی از جمله سن، وضعیت عملکرد کلیه و کبد، تفاوتهای ژنتیکی و میزان حساسیت به دارو را از عوامل کلیدی در تأثیر داروها دانست و افزود: ممکن است یک دارو در افراد مختلف اثرات متفاوتی ایجاد کند.
مجیدی بر اهمیت تداخلات دارویی نیز تأکید کرد و بیان داشت: مصرف همزمان چند دارو ممکن است آثار دارویی را افزایش داده یا اثرات هم افزا ایجاد کند و در نهایت، توانایی فرد در رانندگی ایمن را کاهش دهد. همچنین زمانبندی مصرف دارو نیز از اهمیت بالایی برخوردار است و در موارد خاص میتوان با تنظیم زمان مصرف، احتمال بروز اختلال عملکرد در ساعات نیاز به هوشیاری و فعالیت را به حداقل رساند.
وی تأکید کرد: رانندگی یک عمل چندبعدی است که نیاز به هماهنگی مطلوب بین عملکردهای بینایی، شنوایی و حرکتی، سرعت واکنش، توجه، تمرکز و قدرت تصمیمگیری دارد؛ بنابراین هر دارویی که یکی از این عملکردها را تحت تأثیر قرار دهد، میتواند بهطور بالقوه ایمنی رانندگی را تهدید کند.
مجیدی با اشاره به ضرورت آگاهی پزشکان و داروسازان از ایمنی ترافیکی هنگام تجویز و مصرف داروها، تصریح کرد: هشدارهای مربوط به تأثیر داروها بر رانندگی باید به شکلی واضح به بیماران منتقل گردد تا افراد از این موضوع آگاه شوند که مصرف برخی داروها ممکن است توانایی آنان برای انجام فعالیتهای نیازمند هوشیاری و دقت بالا، از جمله رانندگی، را تضعیف کند.
زمان مصرف و نمونهبرداری در تشخیص رانندگی تحت تأثیر مواد، کلیدی است
دکتر بهرام صمدیراد، دانشیار پزشکی قانونی در این سمینار با تأکید بر ضرورت ارزیابی علمی تأثیر الکل و مواد بر رانندگی، گفت: صرف حضور یا شناسایی یک ماده در نمونه آزمایشگاهی بدان معنا نیست که فرد در زمان رانندگی تحت تأثیر آن ماده بوده و عملکرد رانندگی او مختل شده است؛ لذا نتیجه آزمایش باید در کنار ارزیابی بالینی و شرایط شخص مورد تفسیر قرار گیرد.
دکتر صمدیراد بیان کرد: مصرف الکل، مواد مخدر، روانگردانها و برخی داروهای تجویزی میتواند در پروندههای مرتبط با تصادفات، تأثیراتی بر مسئولیت کیفری و مدنی افراد و همچنین مسائل بیمهای داشته باشد و برای دستیابی به نتیجه معتبر، ضروری است که مقدار ماده مصرف شده در بدن و تأثیر آن بر عملکرد فرد مشخص شود.
ایشان به اهمیت ارزیابی سریع در صحنه اشاره کرده و گفتند: عواملی چون روش توقف خودرو، وضعیت هوشیاری، صحبت کردن، تعادل، هماهنگی حرکات، رفتار غیرعادی، حرکات چشم و دیگر نشانههای بالینی باید مورد توجه قرار گیرند. حتی علائمی مانند بوی الکل یا قرمزی چشم نمیتوانند به تنهایی بهعنوان نشانهای از مصرف یا مستی فرد قضاوت شوند.
این متخصص پزشکی قانونی با ذکر این نکته که دستگاههای سنجش تنفسی الکل باید دقت کافی داشته باشند، اظهار کرد: مواردی مانند کالیبراسیون، راهکارهای استفاده و تفسیر نتایج این تجهیزات دارای اهمیت زیادی هستند. صرف اعلام یک عدد بدون توجه به نوع دستگاه، زمان کالیبراسیون، روش نمونهبرداری و شرایط بالینی نمیتواند مبنای قضاوت دقیقی قرار گیرد.
وی همچنین بر اهمیت فاصله زمانی میان مصرف ماده، حدوث حادثه، نمونهبرداری و انجام آزمایش تأکید کرد و گفت: ممکن است فرد چند ساعت بعد از مصرف الکل یا ماده مورد نظر آزمایش گردد و نتیجه آزمایش وضعیت او را در زمان وقوع حادثه منعکس نکند؛ لذا زمانبندی دقیق این مراحل باید در تفسیر نتایج در نظر گرفته شود.
وی در خصوص نمونههای مورد استفاده در آزمایشهای سمشناسی توضیح داد: ادرار به عنوان یکی از نمونههای مناسب برای غربالگری است و میتواند بسیاری از مواد را شناسایی کند، اما احتمال دستکاری نمونه وجود دارد. نمونه خون نیز به دلیل ارتباط نزدیکتر با وضعیت بالینی شخص دارای اهمیت بیشتری است و نمونه بزاق به خاطر سهولت در اخذ، در سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته است.
صمدیراد خاطرنشان کرد: تستهای غربالگری برای شناسایی اولیه سریع و مؤثر هستند، اما نتیجه مثبت آنها نباید بهعنوان نتیجه نهایی برای تأثیر یا مصرف ماده بر رانندگی تلقی گردد و موارد مثبت باید از طریق آزمایشهای تأییدی دقیقتر مورد بررسی قرار گیرند.
این پزشک با تأکید بر لزوم کمیسازی نتایج آزمایشها یادآور شد: در بسیاری از موقعیتها، اعلام مثبت یا منفی بودن صرفاً کافی نیست و باید میزان ماده موجود در بدن مشخص شده و نتیجه با علائم بالینی شخص همخوانی داشته باشد. همچنین، مصرف همزمان چند ماده یا دارو میتواند آثار متفاوتی ایجاد کند و نباید در ارزیابیها به آن غفلت کرد.
وی افزود: استفاده از داروهای مجاز نیز به خودی خود به معنای بیخطر بودن آنها برای رانندگی نیست و برخی داروها از جمله برخی آنتیهیستامینها، تسکیندهندهها و داروهای مؤثر بر سیستم عصبی میتوانند بر تعادل، هوشیاری و عملکرد فرد تأثیرات منفی بگذارند.
در نهایت، دانشیار پزشکی قانونی تأکید کرد: یک آزمایش مثبت الزاماتاً به معنای مختل بودن عملکرد رانندگی نیست و یک آزمایش منفی نیز به معنای عدم وجود مشکل نمیباشد؛ نتیجه نهایی باید با در نظر گرفتن نوع و میزان ماده، زمان مصرف، فاصله زمانی بین حادثه تا نمونهگیری، شرایط بالینی فرد، مصرف همزمان مواد و داروها و نتایج آزمایشهای تأییدی تفسیر گردد. پزشکی قانونی در این راستا تنها یک آزمایشگاه نیست، بلکه باید با تفسیر علمی یافتهها به تصمیمگیری صحیح و حفظ حقوق افراد کمک کند.
انتهای پیام