به گزارش خبرنگار مهر، در حالی که در تابستان امسال مصرف بنزین در کشور با افزایش چشمگیری مواجه بوده و میانگین روزانه به نزدیک ۱۳۵ میلیون لیتر رسیده است، وزیر صنعت، معدن و تجارت از تلاشی جدی برای پیشرفت در موتورهای هیبریدی و برقی با هدف کاهش مصرف سوخت خبر میدهد. این هدف با تأکید رئیسجمهور قرار است به عدد ۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر برسد.
با این حال، سیدمحمد اتابک اعلام کرده که خودروسازان در شرایط کنونی مصرف خودروهای خود را در حدود ۷.۴ تا ۷.۶ لیتر گزارش میدهند و با در نظر گرفتن وضعیت ترافیکی تهران، حتی میزان مصرف ۸ لیتر نیز قابل قبول به نظر میرسد.
فاصله ۲.۵ لیتری تا هدف دولت
این اظهارات در حالی مطرح میشود که فاصله میان مصرف کنونی خودروها و هدف ۵ لیتر فاصلهای در حدود ۲.۵ تا ۲.۶ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است؛ بدین معنا که برای دستیابی به این هدف اعلامشده، لازم است مصرف سوخت خودروهای جدید به مقدار یکسوم کاهش یابد.
بنابراین مسئله فراتر از اصلاحات جزئی در موتورهای فعلی است و توسعه فناوریهای هیبریدی و برقی به یکی از مسیرهای کلیدی سیاست کاهش مصرف سوخت تبدیل شده است.
با این حال، بحران بنزین در ایران تنها محدود به خودروهایی است که در حال حاضر تولید میشوند؛ بلکه بخش عظیمی از ناوگان کشور همچنان به نسبت فرسوده یا نزدیک به فرسودگی است.
بیش از نیمی از ناوگان کشور فرسوده است
بر اساس آخرین آمار منتشرشده، از حدود ۴۱.۲ میلیون وسیله نقلیه در حال تردد در کشور، بیش از ۲۲.۱ میلیون دستگاه در وضعیت فرسودگی قرار دارند؛ به عبارتی، بیش از ۵۳ درصد از ناوگان.
این تعداد شامل حدود ۷.۵ میلیون خودرو سواری، ۱۱.۳ میلیون موتورسیکلت، بیش از ۲ میلیون وانت و صدها هزار دستگاه تاکسی، اتوبوس، مینیبوس و انواع خودروهای باری استناوگان فرسوده شامل حدود ۷.۵ میلیون خودروی سواری، ۱۱.۳ میلیون موتورسیکلت، بیش از ۲ میلیون وانت و صدها هزار دستگاه تاکسی، اتوبوس، مینیبوس و انواع خودروهای باری است.
اهمیت این آمار زمانی نمایانتر میشود که میزان مصرف فعلی بنزین را در کنار آن داشته باشیم. در تیرماه امسال، متوسط مصرف روزانه بنزین به حدود ۱۳۵ میلیون لیتر رسید و در روزهایی که اوج مصرف را تجربه کردیم، این عدد حتی از ۱۵۰ میلیون لیتر نیز فراتر رفته است.
با این حساب، اگر مصرف روزانه ۱۳۵ میلیون لیتر ادامه یابد، کشور در هر ماه بیش از ۴ میلیارد لیتر بنزین مصرف خواهد کرد.
یک ماه؛ بیش از ۴ میلیارد لیتر بنزین
برای درک مقیاس این عدد، مصرف روزانه ۱۳۵ میلیون لیتر بنزین به معنای مصرف حدود ۴.۰۵ میلیارد لیتر در یک ماه خواهد بود که معادل بیش از ۲.۷ میلیارد بطری ۱.۵ لیتری است.
اگر متوسط مصرف در سه ماه تابستان نیز در همین محدوده باقی بماند، مجموع مصرف بنزین در فصل تابستان به حدود ۱۲ میلیارد لیتر خواهد رسید؛ البته رقم نهایی تابستان ۱۴۰۵ پس از پایان شهریور مشخص خواهد شد.
این میزان نشان میدهد که بحث بنزین دیگر تنها به موضوع تولید و تأمین سوخت ختم نمیشود، بلکه بخش عمدهای از آن به ساختار ناوگان حملونقل کشور مرتبط است؛ ناوگانی که بخش قابلتوجهی از آن از عمر اقتصادی و فنی خود گذر کردهاند.
موتورسیکلتهای فرسوده؛ بخش فراموششده معادله بنزین
در میان ناوگان فرسوده، موتورسیکلتها نیز سهم قابلتوجهی در مصرف سوخت دارند. در حال حاضر حدود ۱۱.۳ میلیون موتورسیکلت فرسوده در کشور وجود دارد که بخش عمدهای از این موتورسیکلتها نوع کاربراتوری هستند.
برآوردهای صورت گرفته درباره این ناوگان نشان میدهد موتورسیکلتهای فرسوده بهطور سالانه حدود ۳ میلیارد لیتر بنزین مصرف میکنند؛ رقمی که نشان میدهد سیاست کاهش مصرف سوخت بدون توجه به موتورسیکلتها نمیتواند جامع و کامل باشد.موتورسیکلتهای فرسوده سالانه حدود ۳ میلیارد لیتر بنزین مصرف میکنند؛ رقمی که نشان میدهد سیاست کاهش مصرف سوخت بدون توجه به موتورسیکلتها نمیتواند کامل باشد
تفاوت مصرف میان موتورسیکلتهای قدیمی و مدلهای جدید نیز شایان توجه است؛ بهطوری که برخی برآوردها مصرف موتورسیکلتهای فرسوده را حدود ۷ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر اعلام کردهاند، در حالی که مصرف موتورسیکلتهای انژکتوری میتواند به حدود ۲.۵ تا ۳.۵ لیتر برسد.
خودروهای جدید جای فرسودهها را میگیرند؟
در واقع، ارقام موجود یک تناقض اساسی را نشان میدهند، از یک سو دولت در تلاش است مصرف خودروهای جدید را از حدود ۷.۵ لیتر به ۵ لیتر کاهش دهد و از سوی دیگر میلیونها وسیله نقلیه فرسوده همچنان در ناوگان کشور وجود دارند.
حتی اگر خودروهای جدید با فناوریهای پیشرفتهتر به بازار عرضه شوند، تا زمانی که فرآیند جایگزینی خودروهای پرمصرف به اندازه کافی تسریع نشود، بخش عمدهای از ناوگان موجود همچنان به مصرف سوخت بالای خود ادامه خواهد داد.
از این رو، سؤال اصلی تنها این نیست که «خودروی جدید چند لیتر بنزین مصرف میکند؟»؛ بلکه باید پرسید «چه تعداد خودروی پرمصرف از چرخه خارج خواهد شد؟»
اسقاط؛ سریعترین مسیر صرفهجویی؟
از این نقطه نظر، اجرای سیاست اسقاط و نوسازی ناوگان اهمیت ویژهای مییابد. بر اساس آمارهای منتشرشده، طی سالهای اخیر میزان اسقاط خودرو بهطور قابلتوجهی از حجم ناوگان فرسوده کشور فاصله داشته است.
این فاصله باعث شده که بخش بزرگی از خودروهای قدیمی همچنان در خیابانها مشغول تردد باشند و مصرف سوخت و آلایندگی را به میزان بالایی حفظ کنند.
در برنامه هفتم توسعه نیز هدف اسقاط سالانه ۵۰۰ هزار وسیله نقلیه فرسوده دنبال میشود؛ اما حتی تحقق این هدف در مقایسه با ناوگان فرسودهای که بیشتر از ۲۲ میلیون دستگاه است، به معنای آن است که نوسازی کامل ناوگان به چندین سال زمان نیاز خواهد داشت.
برقیسازی؛ راهحل بلندمدت نه فوری
توسعه برقیسازی و خودروهای هیبریدی میتواند در درازمدت میزان وابستگی به بنزین را کاهش دهد، اما تأثیرگذاری این سیاست نیازمند زیرساختهای کافی برای شارژ، تأمین برق، افزایش عرضه خودروهای مناسب و مهمتر از همه، فراهم آوردن توان اقتصادی برای خریداران است.
بنابراین نمیتوان انتظار داشت که تنها با افزایش تولید خودروهای برقی و هیبریدی، ناترازی بنزین در کوتاهمدت حل شود. این فناوریها زمانی تأثیر واقعی بر مصرف ملی خواهند داشت که سهم آنها از ناوگان به اندازهای برسد که قادر به تغییر الگوی مصرف کل شبکه حملونقل باشد.نمیتوان انتظار داشت صرف افزایش تولید خودروهای برقی و هیبریدی، در کوتاهمدت ناترازی بنزین را برطرف کند. این فناوریها زمانی اثر جدی بر مصرف ملی خواهند گذاشت که سهم آنها از ناوگان به اندازهای برسد که بتواند الگوی مصرف کل شبکه حملونقل را تغییر دهد
سه ضلع کاهش مصرف بنزین
به همین دلیل، کاهش پایدار مصرف بنزین نیازمند اجرای همزمان سه سیاست است؛ نخست، کاهش مصرف خودروهای صفرکیلومتر و حرکت به سمت هدف ۵ لیتری؛ دوم، تسریع در فرآیند اسقاط و جایگزینی خودروها و موتورسیکلتهای فرسوده و سوم، توسعه حملونقل عمومی و برقیسازی ناوگان.
در این میان، نوسازی ناوگان فرسوده علاوه بر کاهش مصرف سوخت، میتواند پیامدهای مثبتی نیز داشته باشد؛ از کاهش آلودگی و هزینههای نگهداری گرفته تا افزایش ایمنی و بهبود منابع اقتصادی.
هدف ۵ لیتری بدون نوسازی ناوگان کافی نیست
بنابراین، اظهارات وزیر صمت درباره دستیابی به مصرف ۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر را باید بخشی از یک برنامه جامع کاهش مصرف سوخت در نظر گرفت و نه بهعنوان یک راهکار مستقل برای حل بحران بنزین.
مسئله اصلی ناظر بر بنزین فقط به این نکته ختم نمیشود که خودروهای جدید چگونه بنزین مصرف میکنند؛ بلکه باید در نظر داشت که چه تعداد خودروهای پرمصرف از چرخه خارج میشوند. اگر میلیونها خودروی فرسوده هنوز هم در حال تردد باشند، حتی کاهش مصرف خودروهای جدید بهتنهایی نمیتواند ناترازی بنزین را جبران کند.
بدین ترتیب، دستیابی به هدف مصرف ۵ لیتر از ۷.۴ تا ۷.۶ لیتر گرچه یک ضرورت فناورانه برای صنعت خودروسازی کشور محسسب میشود، اما برای بهبود وضعیت سوخت باید در کنار یک برنامه جدی برای اسقاط، نوسازی موتورسیکلتهای فرسوده و توسعه حملونقل عمومی دنبال شود؛ در غیر این صورت، ممکن است کشور در حالتی به دنبال تولید خودروهای کممصرف باشد که میلیونها خودروی پرمصرف هنوز بهطور چشمگیری از بنزین تولیدی استفاده میکنند.