آذربایجان شرقی در مسیر تغییر الگوی کشت

براساس گزارش خبرگزاری مهر، شهرام شفیعی در نشست روز چهارشنبه با موضوع «بهینه‌سازی مصرف آب در بخش کشاورزی» به ضرورت مدیریت هوشمند منابع آبی تأکید کرده و عنوان نمود که کنترل آب در بخش کشاورزی به شکل اجتناب‌ناپذیری باید تحقق یابد و دیگر این موضوع به انتخاب بستگی ندارد.

وی با اشاره به گستردگی اراضی کشاورزی در آذربایجان شرقی، اعلام کرد: این استان دارای حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار هکتار اراضی کشاورزی است که ۷۵ درصد آن به صورت دیم و ۲۵ درصد به شکل آبی کشت می‌شود که اراضی آبی به دو دسته زراعی و باغی تقسیم می‌گردند.

وی همچنین بیان کرد که بخش بزرگتری از آب مورد استفاده در استان و کشور در حوزه کشاورزی به مصرف می‌رسد و این مسئله یک واقعیت است که نیازمند برنامه‌ریزی مناسب برای مدیریت آن می‌باشد. دسترسی آبی استان، از منابع آبی سطحی و زیرزمینی، به حدود ۲.۳ میلیارد مترمکعب می‌رسد، در حالیکه به لحاظ حجمی حدود ۱.۷ میلیارد مترمکعب آب به کشاورزی تخصیص یافته است.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی درخصوص توسعه سیستم‌های نوین آبیاری تصریح کرد: اراضی قابل آبیاری تحت فشار در این استان به حدود ۱۳۰ هزار هکتار می‌رسد و در زمین‌های زراعی می‌توان به استفاده از سیستم‌های نوین آبیاری، اعم از قطره‌ای و بارانی، پرداخت.

وی در ادامه گفت: تا به امروز نزدیک به ۷۴ هزار هکتار از اراضی استان به سیستم‌های آبیاری تحت فشار مجهز شده و آبیاری‌های بارانی و قطره‌ای در این زمین‌ها انجام می‌گیرد. با بهره‌برداری از اعتبارات موجود، به ازای هر هکتار برای اجرای آبیاری قطره‌ای حدود ۱۵۰ میلیون تومان و برای آبیاری بارانی حدود ۱۰۴ میلیون تومان به کشاورزان و تولیدکنندگان به‌صورت حمایت‌های فنی و مالی اختصاص می‌یابد.

وی درباره اقدامات انجام‌شده در زمینه انتقال آب توضیح داد: تعدادی از کانال‌های درجه یک و دو در پایاب سدها که جزو آب‌های سطحی محسوب می‌شوند، توسط شرکت آب منطقه‌ای لاینینگ یا انتقال می‌یابند و مسئولیت کانال‌های درجه سه و چهار در داخل مزارع بر عهده سازمان جهاد کشاورزی قرار دارد.

شفیعی افزوده است: مسئولیت انتقال آب از مخزن مزرعه به عهده شرکت آب منطقه‌ای است و کانال‌های درجه سه و چهار نیز در حیطه وظایف سازمان جهاد کشاورزی قرار دارند. با این حال، هنوز نهرهای سنتی در استان باقی مانده و کشاورزان ناگزیر به استفاده از این نهرها هستند.

او گفت: انتقال آب از طریق لوله و لاینیگ کانال‌ها در سطح استان اجرا شده، اما به دلیل ناکافی بودن اعتبارات دولتی برای این فعالیت‌ها، اخیراً در پایاب سدها تمرکز بیشتری بر همکاری‌های مردمی معطوف شده و در مورد کانال‌های درجه سه و چهار که تحت مسئولیت سازمان جهاد کشاورزی هستند نیز از این پتانسیل بهره‌برداری می‌شود.

اجرای برنامه سازگاری با کم‌آبی از سال ۱۴۰۰

وی درباره برنامه سازگاری با کم‌آبی افزود: این برنامه از سال ۱۴۰۰ آغاز شده و به دو محور اساسی، یعنی بهینه‌سازی مصرف آب و اصلاح الگوی کشت، توجه دارد که این دو موضوع به‌طور متقابل به یکدیگر وابسته هستند.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی یادآور شد: در راستای افزایش بهره‌وری آب، دو رویکرد را دنبال می‌کنیم؛ نخست، جلوگیری از هدررفت آب و دوم انتخاب محصولاتی که نه تنها از نظر نیاز آبی بهینه هستند بلکه از لحاظ اقتصادی نیز توجیه‌پذیر باشند.

وی همچنین درباره استفاده از سیستم‌های نوین آبیاری در باغات خاطرنشان کرد: روش آبیاری قطره‌ای توصیه می‌شود و اگر یک هکتار باغ با این تکنیک آبیاری شود، تقریباً سه هزار و ۵۰۰ مترمکعب آب صرفه‌جویی خواهد شد. در روش بارانی این رقم به حدود دو هزار و ۵۰۰ مترمکعب می‌رسد و اگر آب از طریق لوله منتقل شود، برای هر هکتار حدود یک هزار و ۵۰۰ مترمکعب آب ذخیره می‌شود.

وی به تشریح برنامه‌های اصلاح الگوی کشت پرداخت و گفت: در سطح کشور، ده نوع محصول شامل غلات، حبوبات، جالیز و سیفی‌جات شناسایی شده و برای آنها سطح زیر کشت تعریف گردیده است. این برنامه اساساً بر مبنای ظرفیت‌های موجود، دسترسی آبی هر منطقه و شرایط آب و هوایی طراحی شده و از سال ۱۴۰۰ به تمامی تولیدکنندگان ارائه شده است.

شفیعی کاهش یا جلوگیری از کشت محصولات آب‌بر را از نتایج اجرای این طرح معرفی و تأکید کرد: پیاز به عنوان یکی از محصولات آب‌بر که پیش‌تر در استان و اطراف دریاچه ارومیه کشت می‌شد، حالا در حوضه آبریز دریاچه ارومیه حذف شده است.

وی ادامه داد: سطح زیر کشت پیاز که در سال ۱۴۰۰ حدود دو هزار و ۷۰۰ هکتار بود، اکنون به یک هزار و ۲۰۰ هکتار کاهش یافته که این افت بیشتر در حوضه آبریز دریاچه ارومیه مشاهده می‌شود.

وی همچنین اشاره کرد: سطح زیر کشت برخی از محصولات زراعی مانند یونجه نیز کاهش یافته و از حدود ۶۷ هزار هکتار به ۴۸ هزار هکتار رسیده است. به‌علاوه، توسعه کشت علوفه‌های دیم مورد توجه قرار گرفته تا نیاز بخش دام تأمین شود و در عین حال مصرف آب به شکل مؤثری مدیریت گردد.

توسعه زعفران و پسته در مسیر اصلاح الگوی کشت

رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی با تأکید بر ظرفیت زعفران در استان، اظهار داشت: با توجه به صرفه اقتصادی زعفران و مزایای آن برای تولیدکنندگان، توسعه و اصلاح الگوی کشت این محصول به صورت جدی پیگیری می‌شود و به همین منظور یک برنامه جامع و مدون برای توسعه و اصلاح الگوی کشت استان به صورت ۱۰ ساله طراحی شده است.

وی افزود: برنامه سازگاری با کم‌آبی از سال ۱۴۰۰ آغاز شده و هم‌اکنون به سال ۱۴۰۵ رسیده‌ایم. هر ساله برای افزایش سطح زیر کشت محصولات کم‌آب‌بر و حذف محصولات پرآب‌بر، اقدامات ویژه‌ای در سازمان جهاد کشاورزی استان و نیز برای هر شهرستان از پیش تعیین شده است.

وی ادامه داد: استان در سطح کشور در میان برترین‌ها در زمینه اصلاح الگوی کشت شناخته شده و اقدامات لازم در راستای رعایت الگوی کشت و حمایت از تولیدکنندگان و بهره‌برداران اجرا می‌شود. در حوضه دریاچه ارومیه نیز تقریباً ۱۳ شهرستان درگیر این فرایند هستند.

شفیعی خاطرنشان کرد: اگر بتوانیم الگوی کشت را به طور کامل پیاده‌سازی کنیم و همزمان نیازهای اقتصادی کشاورزی را نیز مدنظر داشته باشیم، امکان صرفه‌جویی ۳۰ درصدی در مصرف آب وجود خواهد داشت؛ زیرا انتخاب و توسعه هر محصول باید علاوه بر نیازهای آبی، از منظر اقتصادی و سودآوری برای بهره‌برداران نیز حائز اهمیت باشد.

وی همچنین به توسعه باغات پسته در استان و جایگزینی این محصول با محصولات پرآب‌بر اشاره و افزود: در حال حاضر، حدود سه هزار و ۸۰۰ هکتار از باغات استان به کاشت پسته اختصاص یافته که بخش قابل‌توجهی از آن در شهرستان‌های حوضه آبریز دریاچه ارومیه واقع شده است.

وی در ادامه بیان داشت: در این نواحی به دلیل شور شدن خاک، کشت برخی محصولات هسته‌دار رو به کاهش است و باغ‌های سیب که به آب بیشتری نیاز دارند به تدریج با باغ‌های پسته که از نظر اقتصادی به صرفه‌تر هستند، جایگزین می‌شود.

کنتورهای هوشمند برای مدیریت مصرف آب کشاورزی

رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی با اشاره به اقدامات هماهنگ‌شده با شرکت آب منطقه‌ای در راستای اصلاح الگوی کشت، گفت: هم‌اکنون اکثر چاه‌های کشاورزی استان به کنتورهای هوشمند مجهز گردیده‌اند و آب به شکل حجمی در اختیار بهره‌برداران قرار می‌گیرد.

او افزود: بنابراین، اگر محصولی خارج از الگوی کشت تولید شود و نیاز به مصرف آب بیشتری داشته باشد، بهره‌بردار موظف خواهد بود که با کاهش دفعات آبیاری، مصرف آب را مدیریت نماید. بهترین شیوه، کنترل و مدیریت دقیق مقدار آبی است که به کشاورزان مطابق با الگوی کشت و نیاز آبی محصولات تحویل می‌شود.

وی درباره وضعیت قنات‌های استان نیز بیان داشت: حدود دو هزار رشته قنات در استان به بهره‌برداری رسیده و دولت به منظور لایروبی آنها کمک‌های لازم را ارائه می‌دهد. بخش زیادی از نیاز آبی کشاورزان در برخی شهرستان‌ها از طریق قنات‌ها تأمین می‌شود.

شفیعی ادامه داد: لایروبی قنات‌ها معمولاً با همکاری بخش خصوصی صورت می‌گیرد و کمک‌های سالیانه برای حمایت از کشاورزان در اختیار آنها قرار می‌گیرد. بخشی بزرگ از عملیات لایروبی توسط بخش خصوصی انجام می‌شود و بخش کشاورزی نیز با استفاده از اعتبارات استانی و ملی حمایت‌های خود را به تولیدکنندگان عرضه می‌دارد.

کاهش ۱۵ میلیارد مترمکعبی آب کشاورزی در برنامه هفتم

وی درباره جایگاه مدیریت آب در برنامه هفتم توسعه خاطرنشان کرد: در این برنامه موضوعاتی مربوط به اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانه‌های نوین و افزایش بهره‌وری آب در نظر گرفته شده است.

وی افزود: برای بخش کشاورزی در برنامه هفتم، ۸۰ میلیارد مترمکعب آب در نظر گرفته شده که این مقدار در پایان برنامه به ۶۵ میلیارد مترمکعب خواهد رسید؛ به عبارتی، پیش‌بینی می‌شود که ۱۵ میلیارد مترمکعب از آب مصرفی بخش کشاورزی کاهش یابد.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی تأکید کرد: طبق برنامه، باید در ۹۰ درصد محصولات کشاورزی به خودکفایی برسیم، اما واقعیت این است که ظرفیت توسعه اراضی آبی محدود می‌باشد. به‌علاوه، کاهش سطح زیرکشت نیز جزو برنامه‌های جهاد کشاورزی به حساب می‌آید.

وی در پایان تصریح کرد: به منظور افزایش بهره‌وری در مدیریت مصرف و تولید، تدابیری از قبیل معرفی ارقام جدید و توسعه محصولات گلخانه‌ای مد نظر است. در حال حاضر، ۴۰۰ هکتار گلخانه در استان وجود دارد و ۴۰۰ هکتار دیگر نیز در حال اجراست که این اقدامات در راستای افزایش بهره‌وری به انجام می‌رسد.