بازنگری در آرشیو تاریخی ایران؛ دو مستند از دوره قاجار به نمایش درآمد
به گزارش خبرگزاری مهر، سینماتک موزه هنرهای معاصر تهران به مناسبت برپایی نمایشگاه عکاسی «این صورت باقی» و «روز ملی سینما» میزبان مهرداد زاهدیان، کارگردان و پژوهشگر سینمای مستند بوده است. این رویداد با حضور فرانک آرتا، مسئول سینماتک موزه هنرهای معاصر تهران و دبیر جلسه برگزار گردید. پس از نمایش دو مستند «حلقههای گمشده» و «خاطرات شیشهای»، محور بحث به میراث تصویری ایران و اهمیت آگاهی، محافظت و تفسیر آن معطوف شد؛ میراثی که بخشی از آن در نخستین فیلمهای دوران قاجار و همچنین هزاران عکس تاریخی کاخ گلستان محفوظ مانده است.
این دو مستند که نزدیک به ۲۲ سال پیش تولید شدهاند، با استناد به اسناد، عکسها و تصاویر تاریخی، بخشی از نخستین ورود ایران به دنیای عکاسی و سینما را روایت میکنند. مستند «حلقههای گمشده» بخشی از مجموعه «گنجهای پنهان» است؛ مجموعهای که پژوهشگران و باستانشناسان را نه تنها به عنوان کاشفان و نگهدارندگان میراث، بلکه خود به عنوان سرمایه فرهنگی ایران در نظر میگرفت.
یکی از شخصیتهای کلیدی این روایت شهریار عدل است؛ پژوهشگری که فعالیتهایش دامنه وسیعی از باستانشناسی و تاریخ تا عکاسی و سینما را شامل میشود. یکی از اقدامهای مهم او، تلاش برای حفظ و مرمت فیلمهای زمان قاجار بود. به گفته زاهدیان، حدود ۵۵ دقیقه فیلم تاریخی با کمک ارتباطات شهریار عدل برای تعمیر و کپیبرداری به مرکز ملی سینماتوگرافی فرانسه واقع در پاریس ارسال شد و پس از بازگشت به ایران، فرآیند بررسی و شناسایی آنها ادامه یافت.
مسیر پژوهشی زاهدیان او را با جزئیات بیشتری از آرشیو کاخ گلستان آشنا ساخت و بستر لازم برای تولید مستند «خاطرات شیشهای» را فراهم کرد. به گفته وی، این گنجینه نزدیک به ۴۰ هزار فریم عکس از دوران ناصری و مظفری را در بر دارد. زاهدیان این مجموعه را از حیث تعداد، پس از مجموعه سلطنتی بریتانیا، دومین فوتوتک در سطح جهانی توصیف کرد.
زاهدیان با اشاره به اینکه اطلاعات کنونی او درباره آخرین وضعیت فهرستنویسی این مجموعه بهروز نیست، توضیح داد: در زمان پژوهش، تنها حدود ۸ هزار عکس کاتالوگ شده بودند که اطلاعاتی نظیر محل ثبت تصویر، عکاس احتمالی، هویت افراد و دیگر جزئیات تاریخی آنها ثبت شده بود. بنابراین، بخش عظیمی از این مجموعه همچنان برای تبدیل به یک منبع پژوهشی جستوجو، نیازمند شناسایی و فهرستنویسی است.
از نظر او، آرشیو تاریخی نباید به یک مجموعه بدون تحرک تبدیل شود. ارزش این تصاویر نه تنها در قدمت یا ویژگیهای بصری آنهاست؛ بلکه اطلاعات موجود در هر عکس میتواند برای پژوهشگران در حیطه تاریخ اجتماعی، معماری، هنر و مطالعات شهری مهم و حائز اهمیت باشد. به همین دلیل، شناسایی، طبقهبندی و بهروزرسانی اطلاعات، بخشی جداییناپذیر از حفاظت از میراث تصویری است.
موضوع حفاظت فیزیکی از این اسناد نیز در این نشست مورد بحث قرار گرفت و زاهدیان بیان کرد که در زمان ساخت «خاطرات شیشهای» دسترسی به اصل آلبومها ممکن بود، اما مواجهه با یک شیء موزهای به معنی آزادی کامل فیلمساز در نحوه استفاده از آن نیست و باید حضور و نظارت کارشناسان لحاظ گردد. به گفته او، تیم سازنده نیز در هنگام تصویربرداری، تلاش کرده بود میزان نور و نحوه ارتباط با اسناد به گونهای باشد که کمترین آسیب ممکن به آثار وارد گردد.
وی همچنین به تأسیس مخزنی تخصصی با شرایط بهینهتر برای نگهداری آلبومها و تهیه نسخههای دوم اشاره کرد؛ اقدامی که دسترسی پژوهشگران به مطالب بدون استفاده مکرر از اصل اسناد را آسان کرده و احتمال آسیب به آثار را کاهش میدهد.
بخش دیگری از گفتگو به ورود فناوریهای تصویری به ایران زودتر از موعد اشاره داشت.
این کارگردان با اشاره به اینکه تنها سه سال پس از پیدایش داگروتیپ در اروپا، ابزارهای عکاسی به تهران وارد شدند، این موضوع را نشانهای از اهمیت برخورد ایران آن زمان با فناوری نوین عکاسی دانست و آن را به علاقههای ناصرالدینشاه نسبت به نقاشی، شعر، موسیقی و دستاوردهای جدید مرتبط ساخت. سینما نیز با فاصلهای نسبتاً کوتاه از نفوذ آن در اروپا به ایران راه یافت و تصاویر باقیمانده از دوره مظفری امروزه جزء جداییناپذیر این میراث تصویری محسوب میشود. در این نشست همچنین به رنگآمیزی دستی عکسها پرداخته شد؛ تکنیکی وارداتی که در برخی نمونههای ایرانی با سلیقه و سنتهای بصری این سرزمین پیوند خورده و شکل متمایزتری نسبت به نمونههای غربی به خود گرفته است.
آنچه در گفتگوی این نشست به وضوح نمایان بود، ضرورت تجدید نظر به آرشیوهای تصویری ایران بود؛ گنجینههایی که برای باقی ماندن به چیزی فراتر از حفاظت فیزیکی نیاز دارند. مرمت، فهرستنویسی، پژوهش و فراهم آوردن دسترسی مسئولانه به اسناد، موجب خواهد شد که این آثار از اشیایی محافظتشده در آرشیو به منابع زندهای برای شناخت تاریخ و فرهنگ ایران تبدیل گردند. سینمای مستند نیز میتواند از طریق بازخوانی این اسناد و تصاویر، بستر لازم را برای فهم دقیقتر گذشته و حساسیت بیشتر نسبت به حفاظت از میراث فرهنگی فراهم آورد.