نوآوری هوش مصنوعی در تکمیل متون باستانی یونانی

بر اساس گزارش هریتیج دیلی، گروهی از پژوهشگران آکادمی علوم اتریش به همکاری با شرکت‌های اروپایی Mistral AI و SAIL Reply، موفق به توسعه نخستین مدل زبانی بزرگ مختص زبان یونانی باستان به نام «آپولو» شده‌اند. این سامانه به‌صورت نوآورانه قادر است بخش‌های گمشده از پاپیروس‌ها، کتیبه‌ها و دیگر مستندات تاریخی را در مدت زمان کوتاهی بازسازی کند. این فناوری که در تاریخ ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ معرفی گردید، به هدف یاری‌رسانی به باستان‌شناسان و مورخان در تحلیل متونی طراحی شده که به دلیل آسیب‌دیدگی یا فقدان، تنها دستیابی به آن‌ها به شدت دشوار است.

آپولو، با اتکا به مجموعه‌ای بالغ بر ۶۰۰ میلیون واژه یونانی باستان آموزش دیده است و می‌تواند با تحلیل بخش‌های موجود در متن، پیشنهاداتی برای بازسازی واژه‌ها، جملات و حتی پاراگراف‌های طولانی گم‌شده ارائه دهد. نسخه ابتدایی این سامانه به‌صورت رایگان در دسترس محققین و عموم قرار گرفته است.

در موزه‌ها و کتابخانه‌های سرتاسر جهان، صدها هزار کتیبه باستانی و بیش از یک میلیون قطعه پاپیروس نگهداری می‌شوند، اما بخش عظیمی از این آثار دچار آسیب یا نقصان است. آکادمی علوم اتریش اعلام کرده که حدود ۹۲ درصد از پاپیروس‌های شناخته‌شده هنوز به‌طور کامل رمزگشایی نشده‌اند و این موضوع به‌نوبه خود مساعدت کرده است تا بخش قابل توجهی از شواهد تاریخی همچنان در پرده ابهام باقی بمانند.

بازسازی این متون معمولاً به تخصص چندین ساله در زبان‌های باستانی، قواعد دستوری، سبک‌های نوشتاری و بافت تاریخی نیاز دارد تا جایی که حتی کارشناسان نیز ممکن است ساعت‌ها صرف تکمیل چند واژه نمایند. آپولو به‌دنبال تسریع این روند است، با این حال، نقش آن صرفاً ارائه پیشنهاد است و مسئولیت نهایی بدست محققین خواهد بود.

یکی از جنبه‌های کلیدی این پروژه، کارایی آن در آزمون‌های تجربی است. پژوهشگران بخشی از پاپیروس‌های اصلی را به‌طور عمدی پنهان کردند و از آپولو خواستند تا متن را به‌طور کامل نمایان کند. این سامانه موفق شد حدود ۸۰ درصد از بخش‌های پنهان‌شده را به‌درستی بازسازی کند.

نتایج یک آزمایش کور با حضور متخصصان بین‌المللی نیز توجه‌برانگیز بود. کارشناسان در ۷۷ درصد موارد، پیشنهادهای آپولو را معادل یا بهتر از بازسازی‌های انسانی ارزیابی نمودند و در ۱۶ تا ۲۰ درصد موارد، نسخه هوش مصنوعی را برتر تشخیص دادند. این نتایج نشان‌دهنده پتانسیل مدل‌های تخصصی به‌عنوان ابزارهایی ارزشمند در پژوهش‌های تاریخی هستند.

یکی از قابلیت‌های بارز آپولو، تمییز دادن میان دوره‌های مختلف زبان یونانی است. آثار هومر دارای تفاوت‌های واضحی با متون اداری دوران روم در واژگان و ساختار دستوری هستند و این موضوع بازسازی متون را به چالشی پیچیده تبدیل می‌کند.

پژوهشگران اظهار دارند که این سامانه می‌تواند با بررسی ساختار جملات و انتخاب واژه‌ها، سبک هر دوره را تشخیص داده و پیشنهاداتی متناسب با همان بازه زمانی ارائه دهد. این ویژگی به‌خصوص برای اسنادی که تاریخ یا منبع آن مشخص نیست، ارزش بالایی دارد.

برای به نمایش گذاشتن قابلیت‌های آپولو، پژوهشگران چند مورد واقعی را آزمودند. یکی از آن‌ها اعلامیه تولدی از یک کودک در مصر رومی بود که به سال ۱۴۹ میلادی تعلق داشت و هوش مصنوعی توانست بخش‌های گمشده آن را به‌خوبی بازسازی کند.

نمونه دیگر، طوماری بود که در اثر فوران کوه وزوو در سال ۷۹ میلادی زغال‌شده و مطالعه آن به شدت مشکل است. آپولو نیز در بازسازی بخش‌هایی از این طومار عملکرد موفقی داشت و به استنباط بهتر متن یاری رساند.

در مثالی دیگر، بازسازی یک کتیبه از ناحیه دریای سیاه، نشان داد که قوانین روم در آن ناحیه زودتر از آنچه که پژوهشگران تصور می‌کردند به بهره‌برداری رسیده و شواهدی از وجود مالیات بر روسپی‌گری نیز ارائه کرد. این نمونه‌ها نمایانگر آن است که حتی تکمیل چند واژه می‌تواند تفسیر مورخان از تاریخ را دگرگون کند.

بر اساس اظهارات پژوهشگران، ارزش واقعی آپولو تنها محدود به خواندن متون معروف نیست، بلکه در تجزیه و تحلیل انبوهی از اسناد روزمره نهفته است؛ اسنادی نظیر رسیدهای مالیاتی، قراردادها، نامه‌های خصوصی و مدارک اداری که شاید هر یک به تنهایی اهمیت چندانی نداشته باشند، اما در کنار یکدیگر تصویری جامع‌تر از اقتصاد، تجارت، اشتغال و روابط اجتماعی در جهان باستان ارائه می‌دهند.

آنا دولگانوف، مدیر پروژه، اشاره می‌کند که هوش مصنوعی نه تنها سرعت پژوهش را بهبود می‌بخشد، بلکه گاهی پیشنهاداتی می‌دهد که ممکن است پژوهشگر هرگز به آن‌ها فکر نکرده باشد. اگرچه او تأکید می‌کند که هر بازسازی باید همواره با شواهد تاریخی و زبانی مدنظر قرار گیرد و آپولو به هیچ عنوان نمی‌تواند جایگزین متخصصان گردد.

طرح آپولو در نظر دارد آینده‌ای درخشان برای خود ترسیم کند. تیم تحقیقاتی به عزم خود بر آن است تا علاوه بر ارتقاء قابلیت‌های بازسازی متون، امکان جست‌وجوی معنایی و موضوعی میان اسناد یونانی باستان را نیز فراهم کند؛ این امر به پژوهشگران اجازه می‌دهد روابط میان متونی را که از دوره‌ها یا مجموعه‌های متفاوت هستند، به‌آسانی کشف کنند.

مرحله بعدی شامل توسعه مدلی خاص برای زبان لاتین خواهد بود؛ زبانی که منابع آموزشی به مراتب وسیع‌تری در دسترس دارد و پیش‌بینی می‌شود نسخه لاتین آن به توانی برابر با حدود ۱۲ میلیارد واژه به آموزش بپردازد.

آپولو با بودجه‌ای معادل ۴۰۰ هزار یورو توسعه یافته و اکنون به‌صورت رایگان در دسترس عموم قرار دارد. پژوهشگران امیدوارند این فناوری بتواند دریچه‌ای نو به دنیای باستان بگشاید و به تحلیل اسنادی که قرن‌ها در خاموشی و تاریکی باقی مانده‌اند، یاری رساند.