درباره کشف کهنترین قرارداد صلح انسانی؛ لوحی از دوره رامسس دوم
فرارو- باستانشناسان در خلال حفاریهای انجام شده در شهر باستانی هاتوشا واقع در مرکز ترکیه، موفق به کشف قطعهای از یک لوح گِلی شدند که پس از گذشت حدود ۳۳۰۰ سال مشخص گردید که بخشی از یکی از نسخههای پیمان صلح قادش است؛ این پیمان به عنوان قدیمیترین توافقنامه صلح مکتوب شناخته میشود که جنگ میان دو قدرت بزرگ عصر برنز، یعنی مصر و امپراتوری هیتی را به پایان رساند.
به گزارش فرارو، این قطعه در حین حفاریهای باستانشناسی در بویوککاله (Büyükkale)، یکی از نقاط کلیدی شهر باستانی هاتوشا و پایتخت امپراتوری هیتی، کشف شد. محل دقیق کاوش در نزدیکی بنایی به نام Building E واقع شده است. هاتوشا در نزدیکی شهر کنونی بوغازکاله در استان چوروم، در قلب ترکیه قرار دارد و یکی از مهمترین سایتهای باستانشناسی مرتبط با تمدن هیتی به شمار میآید. این سایت از سال ۱۹۸۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.
در ابتدا، تنها یک تکه شکسته از لوح در دست باستانشناسان بود و تنها یک سمت آن قابل مشاهده بود. اهمیت واقعی این قطعه در ابتدا شناخته نشد. پژوهشگران بهمدت تقریباً یک سال آن را مورد بررسیهای علمی و تحلیلهای نوشتاری قرار دادند تا سرانجام مشخص شد که نگارشهای موجود بر روی آن به یکی از ورژنهای هیتی پیمان صلح قادش تعلق دارد.
آنچه این قطعه را بیشتر جذاب میسازد، محتوای بخش باقیمانده آن است. نوشته به مطالبی از پیمان مربوط میشود که به فراریان از سرزمین یکی از دو طرف اشاره میکند که به سرزمین طرف مقابل پناه بردهاند. در بخشهای قابل خواندن، به افرادی اشاره شده که از سرزمین مصر یا هاتی فرار کردهاند و همچنین به مسائلی مربوط به تخریب املاک پرداخته شده است. این بخشها در محدوده بندهای ۱۲ تا ۲۰ پیمان قرار دارند.
به عبارتی، آنچه از دل خاک بیرون آمده، تنها یک تکه سفال یا نوشته اداری عادی نیست؛ بلکه بخشی از متنی است که بیش از سه هزار سال پیش به دنبال تعیین قواعد رفتار دو قدرت بزرگ با پناهجویان و فراریان بود.
پیمانی که پس از یک جنگ بزرگ شکل گرفت
برای درک اهمیت این قطعه، باید به بیش از سه هزار سال پیش بازگردیم؛ در زمانی که مصر تحت سلطه رامسس دوم و امپراتوری هیتی درگیر رقابت بر سر کنترل سرزمینهای سوریه و مناطق راهبردی در شرق مدیترانه بودند. اوج این درگیری، نبرد معروف قادش در حدود ۱۲۷۴ پیش از میلاد بود؛ نبردی که میان نیروهای مصر و سپاه هیتی به رهبری موواتالی دوم در نزدیکی شهر قادش در سوریه رخ داد. علیرغم تبلیغات فراوان رامسس دوم درباره این جنگ، نتیجه آن به نفع هیچ کدام از دو طرف نبود و رقابت میان این دو قدرت برای سالها ادامه یافت.
سالها بعد، با تغییر شرایط سیاسی، مسیر دو امپراتوری از جنگ به سمت مذاکره منتقل شد. در دوره هاتوشیلی سوم، پادشاه هیتی، و در سال بیستویکم سلطنت رامسس دوم، دو طرف توافقی را به امضا رساندند که معمولاً تاریخ آن به حدود ۱۲۵۹ یا ۱۲۵۸ پیش از میلاد مربوط میشود. متن این پیمان بر مبنای برقراری صلح و «برادری» بین دو پادشاه، پایان خصومت، عدم تجاوز، همکاری در برابر تهدیدهای خارجی و استرداد پناهندگان تأکید میکرد. همچنین، این پیمان جایگاه سیاسی خاندان هاتوشیلی را در ساختار حکومتی هیتی به رسمیت میشناخت.
به نظر میرسد که اصل دیپلماتیک این پیمان بر روی لوحهای نقرهای تنظیم و بین دو دربار رد و بدل شده است؛ اما تاکنون این لوحهای فلزی نمایان نشدهاند. آنچه امروزه از پیمان در اختیار تاریخنگاران وجود دارد، نسخهها و کپیهایی است که دو طرف از متن تهیه کردهاند. در مصر، متن پیمان به خط هیروگلیف بر روی دیوارهای مجموعه معابد کارناک و رامسئوم باقی مانده است. در هاتوشا نیز نسخههایی به خط میخی و به زبان اکدی، که زبان رایج دیپلماسی بینالمللی آن زمان بود، بر روی لوحهای گلی ثبت شدهاند.
چرا این قطعه کوچک از اهمیت بالایی برخوردار است؟
اهمیت این کشف جدید در وهله نخست به این دلیل است که هر تکه تازهای میتواند به بازسازی دقیقتری از متنی که بخشهایی از آن بیش از یک قرن است که در اختیار باستانشناسان قرار دارد، کمک کند. اولین نسخههای هیتیِ پیمان در سالهای ابتدایی قرن بیستم، به ویژه از سال ۱۹۰۶ به بعد، شناسایی شدند. بخشی از این لوحها اکنون در موزههای استانبول، برلین و دیگر مجموعههای مهم نگهداری میشوند.
اما اهمیت این واقعه تنها به تکمیل یک متن باستانی محدود نمیشود. پیمان قادش یکی از مهمترین مستندات برای شناخت دیپلماسی انسانی در عصر برنز است؛ دورهای که مصر، هیتیها، آشور، بابل و دیگر قدرتهای منطقه به شکل یک شبکه متصل از جنگ، تجارت، پیوندهای سلطنتی و مکاتبات دیپلماتیک با یکدیگر تعامل داشتند. متن قادش نشان میدهد که بیش از سه هزار سال پیش نیز دولتها برای خاتمه دادن به جنگها، تعیین تعهدات متقابل، استرداد فراریان و حتی ایجاد نوعی همکاری نظامی، از اسناد مکتوب و سازوکارهای حقوقی استفاده میکردند.
علاوه بر این، این پیمان یکی از معدود نمونههای باستانی است که متون مربوط به دو طرف اختلاف در یک توافق تاریخی به طور نسبی در دسترس پژوهشگران قرار دارد. این امر به تاریخنگاران این امکان را میدهد که روایتهای مصری و هیتی را با یکدیگر مقایسه کنند و ببینند هر یک چگونه یک واقعه مشترک که به خاتمه درگیری منجر شده است را ثبت و روایت کردهاند.
به همین دلیل، قطعهای که هماکنون در بویوککاله کشف شده، علیرغم اندازه کوچک خود، میتواند به سوالات اساسی درباره تاریخ سیاسی خاور نزدیک باستان پاسخ دهد. باستانشناسان همچنان به حفاری در هاتوشا ادامه میدهند و احتمال پیدا کردن قطعات دیگری از این مجموعه وجود دارد. شاید قطعه بعدی فقط چند خط دیگر باشد؛ اما در بررسی متونی که بیش از سه هزار سال قدمت دارند، گاهاً چند خط میتواند درک ما از یک رویداد تاریخی را بهکل تغییر دهد.