ال‌نینو؛ افزایش بارش یا تهدید سیلاب؟
به نقل از ایسنا گاهی پیشامدی که به‌نظر اندک می‌آید، در گوشه‌ای از اقیانوس آرام می‌تواند تأثیراتی به‌مراتب فراتر از محل وقوعش به همراه داشته باشد؛ از بارش‌های شدید در یک قاره تا ایجاد خشکسالی در قاره‌ای دیگر.
مجید حبیبی نوخندان در گفت‌وگو با ایسنا تصریح کرد که یکی از بارزترین نمونه‌های این ارتباط پیچیده، پدیده‌ای به نام ال‌نینو است که این روزها بار دیگر توجه پژوهشگران و مدیران منابع طبیعی را جلب کرده است.
وی با بیان این نکته که ال‌نینو جزئی از یک چرخه طبیعی مفصل‌تر در اقیانوس آرام و جو زمین است که توسط دانشمندان به نام «ال‌نینو ـ نوسان جنوبی» یا ENSO شناخته می‌شود، افزود: این چرخه عموماً بین سه وضعیت اصلی در حال نوسان است: ال‌نینو، لانینا و حالت نرمال. در شرایط عادی، وزش بادهای تجاری در امتداد استوای اقیانوس آرام از سمت شرق به غرب صورت می‌گیرد. این بادها آب‌های گرم سطح اقیانوس را به سوی اندونزی و استرالیا می‌رانند و در نتیجه، در نزدیکی سواحل غربی آمریکای جنوبی، آب‌های سرد و غنی از مواد مغذی از عمق به سطح می‌آیند.
مدیر گروه پیش‌آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو عنوان کرد: اما در زمان وقوع ال‌نینو، این نظم طبیعی دچار اختلال می‌شود. بادهای تجاری کاهش می‌یابند و آب‌های گرم سطحی که معمولاً در غرب اقیانوس آرام قرار دارند، به سمت نواحی مرکزی و شرقی اقیانوس جابجا می‌شوند. در این حالت، مکان تشکیل ابرها و بارش‌های شدید هم دستخوش تغییر می‌گردد.
وی اظهار داشت: ال‌نینو همچون تغییر مکان یک منبع عظیم گرما در اقیانوس آرام عمل می‌کند؛ تغییری که می‌تواند رفتار جو را در نواحی بسیار دور تحت تأثیر قرار دهد. فرآیند شکل‌گیری آن از تغییر بادهای تجاری و جابجایی آب‌های گرم آغاز می‌شود و از طریق تأثیر بر گردش واکر، فشار هوا و جریان‌های جوی، اثرات آن به نقاط مختلف دنیا منتقل می‌گردد.
حبیبی نوخندان در پاسخ به سوال ایسنا مبنی بر اینکه چرا ایران باید به یک اقیانوس در آن سر دنیا توجه داشته باشد، به دورپیوندها اشاره کرد و گفت: تغییرات کلان در اقیانوس‌ها و جو می‌توانند تحریک‌کنندۀ امواج و الگوهای جوی در فواصل طولانی باشند. ال‌نینو می‌تواند بر موقعیت و شدت جریان جت جنب‌حاره‌ای، مسیر سیستم‌های بارشی، فعالیت سامانه‌های مدیترانه‌ای و سودانی و همچنین انتقال رطوبت به منطقه تأثیر بگذارد. لذا در سال‌های خاص ال‌نینویی، امکان مساعدتر بودن شرایط برای فعالیت سامانه‌های بارشی در بخش‌هایی از ایران وجود دارد، با این حال، یک نکته بسیار حائز اهمیت وجود دارد و آن اینکه ال‌نینو به‌تنهایی تعیین‌کننده وضعیت آب‌وهوای ایران نیست.
وی اضافه کرد: عوامل دیگری نظیر نوسان اطلس شمالی، نوسان مادن ـ جولیان، وضعیت اقیانوس هند و مسیر سامانه‌های جوی اطلس و مدیترانه نیز می‌توانند اثر ال‌نینو را تقویت یا کاهش دهند. به همین دلیل، پیش‌بینی‌های فصلی ذاتاً بر اساس احتمال است و نباید آن‌ها را با پیش‌بینی‌های قطعی فصلی یکسان دانست.
مدیر گروه پیش‌آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو درباره اهمیت ویژه ال‌نینوی سال جاری توضیح داد: طبق داده‌های علمی و وضعیت هواشناسی اقیانوس آرام، ال‌نینوی ۲۰۲۶ در حال تقویت شدن است و ناهنجاری دمای سطح آب در ناحیه استوایی ( Niño-3.4 ) در ژوئیه ۲۰۲۶ حدود ۱.۴ درجه سلسیوس گزارش شده است. بنابراین، بروز یک رویداد بسیار قوی برای پاییز و زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۷ محتمل است، البته این بدان معنا نیست که ایران حتماً با یک زمستان بسیار بارانی یا سیلابی مواجه خواهد شد. نکته کلیدی این است که احتمال تغییر در الگوهای بارش و افزایش ریسک برخی از رخدادهای شدید، می‌تواند نیاز به آمادگی را افزایش دهد.
حبیبی نوخندان در پاسخ به این پرسش که آیا ال‌نینو برای ایران یک خبر خوب است؟ خاطرنشان کرد: این وضعیت جوی بیانگر این است که از یک سو، افزایش بارش ممکن است فرصتی ارزشمند برای کشور پس از سال‌ها خشکسالی باشد. افزایش رطوبت خاک، تغذیه سفره‌های زیرزمینی در مناطقی که قابلیت نفوذ دارند، بهبود وضعیت پوشش گیاهی مراتع و کاهش موقت تنش خشکسالی از جمله پیامدهای مثبت احتمالی این امر هستند. حتی می‌توان از یک فصل مساعد برای اجرای برخی برنامه‌های احیای مراتع و جنگل‌کاری استفاده به عمل آورد.
وی همچنین با تأکید بر جنبه‌های منفی ال‌نینو اذعان داشت: اگر بارش‌ها به‌طور ناگهانی و با شدت زیادی انجام شوند، احتمال دارد که افزایش بارش به‌جای تبدیل به ذخیره آب، موجب شکل‌گیری رواناب سطحی و سیلاب شود. پدیده‌هایی نظیر فرسایش خاک، حمل رسوبات، آسیب به زیرساخت‌ها و خسارت به مزارع و مراتع نیز جزء پیامدهای احتمالی چنین وضعیتی به شمار می‌روند، بنابراین نباید همیشه بارش بیشتر را معادل با آب بیشتر تصور کرد.
حبیبی نوخندان یکی از نکات اساسی درباره آینده منابع آب ایران را نوع بارش‌ها دانست و گفت: ممکن است در یک فصل میزان بارش افزایش یابد، اما اگر بخش بیشتری از آن به‌صورت باران و نه برف باشد، ذخیره طبیعی آب در ارتفاعات کاهش می‌یابد. برف کوهستانی به‌عنوان یک مخزن طبیعی عمل می‌کند؛ به‌تدریج ذوب می‌شود و در فصول گرم سال، رودخانه‌ها و منابع آب را تغذیه می‌کند. لذا اگر دمای هوا بالاتر از حد عادی باشد،
وی با تأکید تصریح کرد: در این وضعیت، کاهش سهم برف و ذوب سریع‌تر برف ممکن است حتی پس از یک پاییز و زمستان نسبتاً پربارش، برای تأمین منابع آب در تابستان سال آتی مشکل‌ساز شود؛ این موضوع برای کشوری نظیر ایران که با بحران آبی دائمی مواجه است، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
مدیر گروه پیش‌آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو با اشاره به تجربیات گذشته تصریح کرد: بر اساس سوابق، سال‌های مرتبط با ال‌نینوی قوی می‌توانند با بارش‌های شدید همراه باشند. زمستان ۱۳۷۶ همزمان با یکی از قوی‌ترین ال‌نینوهای قرن بیستم دارای بارش‌های بلاحد و وقوع سیلاب در برخی حوضه‌های کشور بود همچنین سیلاب‌های گسترده در فروردین ۱۳۹۸ در استان‌های مختلف و بارش‌های شدید و سیلاب در جنوب سیستان و بلوچستان در دی ۱۳۹۸ نشانگر اهمیت توجه به رخدادهای حدی است. با این حال، نمی‌توان هر یک از این رخدادها را صرفاً به ال‌نینو نسبت داده و آن را مورد تایید قرار داد، چرا که سامانه اقلیمی ایران تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل قرار دارد.
وی افزود: این سوابق اقلیمی نشان می‌دهد که در سال‌های ال‌نینویی، صرفاً احتمال بارش زیاد مهم نیست؛ بلکه باید احتمال بارش‌های شدید و سیلاب نیز همزمان مدنظر قرار گیرد. بنابراین اگر ال‌نینو را تنها به‌عنوان خبر بارش بیشتر تلقی کنیم، ممکن است از فرصتی مهم غافل شده و در برابر تهدیدهای آن شگفت‌زده شویم.
حبیبی نوخندان توصیه کرد که بایستی پیش از اوج بارش‌های پاییز و زمستان، وضعیت آبخیزها و سازه‌های آبخیزداری به‌دقت مورد بررسی قرار گیرد، نقاط پرخطر سیلاب شناسایی شوند و سامانه‌های هشدار سریع در نظر گرفته شوند. همچنین در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی، پایش رطوبت خاک، وضعیت پوشش گیاهی و شرایط مراتع باید با جدیت دنبال شود. در صورت وقوع بارش‌های شدید، باید از این فرصت برای احیای پوشش گیاهی و تقویت منابع طبیعی بهره برد، اما در عین حال برای وقوع بارش‌های شدید نیز باید آمادگی لازم به عمل آید.
وی تأکید کرد: پیام کلیدی ال‌نینوی ۲۰۲۶ این است که نه تنها نباید از آن ترسید، بلکه نباید آن را نیز دست‌کم گرفت، چرا که ال‌نینو یک پیش‌بینی جوی کوتاه‌مدت نیست بلکه یک پدیده بزرگ‌مقیاس اقیانوسی ـ جوی است که می‌تواند احتمال تغییر برخی الگوهای آب‌وهوایی را در مناطق مختلف جهان افزایش دهد. بنابراین زمانی که گفته می‌شود ال‌نینو در وضعیت قوی قرار دارد، نباید بلافاصله نتیجه‌گیری کرد که «فقط امسال در ایران طغیانی رخ می‌دهد یا حتماً شاهد بارش‌های فراوان خواهیم بود.
مدیر گروه پیش‌آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو تأکید کرد: کشوری که برای سال‌ها با کم‌آبی و خشکسالی دست و پنجه نرم کرده است، طبیعی است که از بارش‌های افزایشی استقبال کند. اما مدیریت هوشمند منابع آبی به‌معنای این است که به‌موازات استقبال از بارش، برای سیلاب، فرسایش خاک، تجمع رسوبات و تغییر در ذخیره برف نیز آماده باشیم.
وی افزود: ال‌نینو به ما یادآوری می‌کند که اقلیم دنیا یک سیستم بهم‌پیوسته است؛ هرگونه تغییر در آب‌های گرم اقیانوس آرام می‌تواند تأثیرات عمیق‌تری به‌فاصله هزاران کیلومتر، بر تصمیم‌گیری‌های کشاورزان، مدیران منابع آبی، دامداران، جنگل‌بانان و حتی زندگی روزمره مردم داشته باشد.
مدیر گروه پیش‌آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو اصلی‌ترین چالش را در میزان آمادگی ایران در مواجهه با این وضعیت جوی دانست و اعلام کرد: اگر پاسخ مثبت باشد، بارش‌های احتمالی پاییز و زمستان می‌تواند فرصتی برای کاهش بخشی از فشار خشکسالی محسوب شود؛ و اگر بستر آمادگی کافی وجود نداشته باشد، همین بارش‌ها می‌تواند به‌صورت سیلاب و خسارت ظاهر شود.
حبیبی نوخندان در پایان خاطرنشان کرد: آشنایی با ال‌نینو، پایش آن و آماده شدن در راستای آن ضروری است؛ نه اینکه از آن درمانده شد یا منتظر پیامدهای آن ماند.
انتهای پیام