پلتفرمی که فیلتر شده و در ایران بازار ۸۸ همتی ایجاد کرده است / اینستاگرام چگونه توجه کاربران را به درآمدزایی تبدیل کرد؟

نگار علی- اینستاگرام در روز ۶ اکتبر ۲۰۲۶ به سن ۱۶ سالگی می‌رسد؛ پلتفرمی که در سال ۲۰۱۰ با یک ایده بسیار ساده برای تبادل عکس‌های مربعی راه‌اندازی شد و حالا فقط در ایران به محیطی با ارزشی معادل ۸۸.۸ هزار میلیارد تومان تبدیل شده است. این عدد به خوبی نشان می‌دهد که ماجرای اینستاگرام در ایران تنها به یک شبکه اجتماعی محدود نمی‌شود، بلکه جنبه‌ای از اقتصاد دیجیتال کشور را نیز شامل می‌شود.

جالب است که این بازار در فضایی شکل گرفته که سال‌هاست با محدودیت دسترسی در ایران مواجه است.

با وجود فیلترینگ، میلیون‌ها ایرانی کماکان به اینستاگرام دسترسی دارند

شرکت «متا» که مالک اینستاگرام است، در سال ۲۰۲۳ اعلام کرد که علی‌رغم تلاش‌ها برای مسدود کردن این پلتفرم، ده‌ها میلیون نفر در ایران به آن دسترسی دارند. متا در گزارش خود توضیح داد که کاربران ایرانی از روش‌های متنوعی برای ورود به اینستاگرام استفاده می‌کنند و نسخه سبک «Instagram Lite» نیز در ایران برای مواردی با پهنای باند محدود عرضه شد.

این داده‌ها نکته‌ مهمی را فاش می‌کند: فیلتر کردن یک پلتفرم لزوماً به معنی غیبت آن از رفتار دیجیتال کاربران نیست.

متا همچنین اعلام کرده است که هشتگ‌های مرتبط با اعتراضات پس از مرگ «مهسا امینی» بیش از ۱۶۰ میلیون بار در اینستاگرام مورد استفاده قرار گرفتند؛ آماری که نشان می‌دهد این پلتفرم در ایران تنها برای اهداف تجاری و سرگرمی نیست و در شکل‌گیری و انتقال وقایع اجتماعی هم مورد استفاده قرار گرفته است.

از ۲۵ هزار کاربر تا ۳ میلیارد کاربر

داستان جهانی اینستاگرام از اعداد بسیار کوچک‌تری آغاز شده است.

«کوین سیستروم» و «مایک کریگر» این اپلیکیشن را در ۶ اکتبر ۲۰۱۰ به راه انداختند. اینستاگرام در همان روز اول حدود ۲۵ هزار کاربر را جذب کرد و به فاصله کمتر از سه ماه، تعداد کاربرانش از یک میلیون نفر فراتر رفت.

اینستاگرام در آغاز به عنوان یک اپلیکیشن ویژه «آیفون» شناخته می‌شد و عکس‌ها را به صورت مربعی منتشر می‌کرد. اما این اپلیکیشن ساده در کوتاه‌مدت به یکی از سریع‌ترین پلتفرم‌های اجتماعی جهان تبدیل شد؛ تا آنجا که «فیس‌بوک» در آوریل ۲۰۱۲ به قیمت یک میلیارد دلار این شرکت را خریداری کرد.

پس از این خرید، اینستاگرام دیگر به یک اپلیکیشن صرفاً ساده برای نشر عکس تبدیل نشد. قابلیت‌هایی چون «استوری»، ویدئو، «لایو»، پیام مستقیم، «ریلز»، تبلیغات، ابزارهای تجاری و سیستم‌های پیشنهاد محتوا به تدریج به آن افزوده شدند.

حال حتی شرکت متا تاکید دارد که اینستاگرام صرفاً یک شبکه اجتماعی برای دنبال کردن دوستان نیست؛ این پلتفرم مکانی است که افراد می‌توانند با دیگران ارتباط برقرار کرده، خودشان را معرفی کنند و حتی علایق و استعدادهای خود را به منبع درآمد تبدیل کنند.

مقیاس کنونی اینستاگرام را می‌توان به وضوح از آمار رسمی متا دریافت کرد.

در سپتامبر ۲۰۲۵، متا اعلام کرد که اینستاگرام به ۳ میلیارد کاربر فعال ماهانه دست یافته است. همچنین از محبوب‌تر شدن پیام‌رسانی به عنوان روشی برای اشتراک‌گذاری عکس و ویدئو در اینستاگرام خبر داد و اعلام کرد که کاربران بیش از ۴.۵ میلیارد بار روزانه ریلزها را در پلتفرم‌های متا بازنشر می‌کنند.

به عبارت دیگر، اینستاگرام صرفاً محلی برای «پست گذاشتن» نیست؛ بلکه بخشی از روزانه میلیاردها نفر در دنیا در چرخه‌ای شامل مشاهده، پیشنهاد گرفتن، پیام ارسال کردن، بازنشر و خرید می‌گذرد.

حتی سیستم پیشنهاد محتوای اینستاگرام به راحتی به حساب‌هایی که کاربر دنبال می‌کند محدود نمی‌شود. متا توضیح داده که هوش مصنوعی این شرکت از میان میلیاردها محتوای فراتر از شبکه ارتباطی کاربر، مواردی را برای او پیشنهاد می‌سازد. در سال ۲۰۲۳، شرکت اعلام کرده بود که بیش از ۲۰ درصد محتوای فید فیس‌بوک و اینستاگرام از حساب‌ها، اشخاص یا گروه‌هایی پیشنهاد می‌شود که کاربر آن‌ها را دنبال نمی‌کند.

در اینجا مفهوم اینستاگرام دگرگون می‌شود: کاربر تنها به آنچه که خود انتخاب کرده توجه نمی‌کند؛ بخشی از آنچه می‌بیند توسط الگوریتم انتخاب و به او پیشنهاد می‌شود.

چرا ۸۸ همت تنها یک عدد اقتصادی نیست؟

رشد بازار اینستاگرام در ایران صرفاً نمی‌توان با تعداد کاربران توجیه کرد.

جذابیت این پلتفرم برای کسب‌وکارها به واسطه ترکیبی از قابلیت‌ها شکل گرفته است: دستیابی به مخاطبان، ایجاد محتوا، معرفی محصولات، کشف کالاها، ارتباط مستقیم با مشتری و تحریک تقاضا.

به همین دلیل است که کسب‌وکارهای کوچک، فروشندگان پوشاک، تولیدکنندگان صنایع دستی، فروشگاه‌های خانگی و حتی افرادی که فروشگاه فیزیکی ندارند، اینستاگرام را به عنوان ویترین و کانال فروش خود برگزیده‌اند.

در اینجا تفاوت اینستاگرام با یک فروشگاه اینترنتی سنتی نمایان می‌شود. کاربر لزوماً با نیت «خرید» به اینستاگرام سر نمی‌زند؛ ممکن است برای مشاهده یک ویدئو یا دنبال کردن یک فرد به آن وارد شود و در حین مشاهده محتوا با محصولی روبرو شود که پیش از این هیچ قصد خرید آن را نداشت.

بنابراین، رقابت صرفاً حول محور «کاربر کجا خرید می‌کند» نیست؛ این رقابت در مرحله‌ای زودتر شروع می‌شود: «کاربر کجا تصمیم می‌گیرد که چه چیزی بخواهد؟

و این همان نقطه‌ای است که «کشف محصول» به یکی از ارکان اصلی اقتصاد اینستاگرام تبدیل می‌شود.

اقتصاد توجه، پشت پرده بازار اینستاگرام

در ۱۶ سال گذشته، اینستاگرام یک تغییر چشمگیر دیگر نیز به وجود آورده است: توجه انسان را به یک دارایی اقتصادی تبدیل کرده است. فالوئرها، بازدید، لایک، اشتراک‌گذاری‌ها و مدت زمان تماشای محتوا، همگی برای تولیدکنندگان محتوا و کسب‌وکارها به ارزش اقتصادی دست یافته‌اند.

بدین ترتیب، «اینفلوئنسر» از یک کاربر معمولی به یک بازیگر اقتصادی بدل شده است. کسی که می‌تواند توجه میلیون‌ها نفر را جلب کند، دیگر تنها تولیدکننده محتوا نیست؛ بلکه او می‌تواند به رسانه، کانال تبلیغاتی، فروشنده و حتی یک برند مستقل تبدیل شود.

این مدل اقتصادی البته دارای جنبه تاریک نیز هست: هرچه ارزش اقتصادی توجه افزایش یابد، رقابت برای جذب آن شدیدتر می‌شود. و در این نقطه، الگوریتم به میدان می‌آید.

متا اعلام کرده که سیستم‌های هوش مصنوعی آن، محتوای پیشنهادی را بر اساس سیگنال‌هایی چون تماشای ویدئو، پسند کردن محتوا، توقف کاربر بر روی یک محتوا یا کنار گذاشتن آن تنظیم می‌کنند تا پیشنهادهای بعدی را سفارشی‌تر کنند.

در نتیجه، اینستاگرام از یک گالری عکسی دیجیتالی به سیستمی تبدیل شده که به طور مداوم در تلاش است تا پیش‌بینی کند چه چیزی می‌تواند توجه کاربر را برای چند ثانیه بیشتر به خود جلب کند.

پرمخاطب‌ترین فرد اینستاگرام کیست؟

«کریستیانو رونالدو» با نزدیک به ۶۸۰ میلیون دنبال‌کننده به عنوان پرمخاطب‌ترین فرد در اینستاگرام شناخته می‌شود؛ در حالی که خود حساب اینستاگرام با حدود ۶۸۷ میلیون دنبال‌کننده، در رتبه اول کلی حساب‌ها قرار دارد.

رکورددار لایک در اینستاگرام چیست؟

عکسی از «لیونل مسی» در پی قهرمانی آرژانتین در جام جهانی ۲۰۲۲ با بیش از ۷۴ میلیون لایک، رکورددار محبوبیت دریافت لایک در اینستاگرام است.

دومین پست محبوب تاریخ، یک تخم‌مرغ است

یک عکس ساده از تخم‌مرغ در حساب «World Record Egg» با حدود ۶۰.۵ میلیون لایک در مقام دوم قرار دارد. این پست در سال ۲۰۱۹ با هدف شکستن رکورد لایک منتشر شد.

اولین عکس اینستاگرام حتی قبل از آغاز رسمی اینستاگرام منتشر شد

«کوین سیستروم»، یکی از بنیان‌گذاران اینستاگرام، در تاریخ ۱۶ ژوئیه ۲۰۱۰ عکسی از یک سگ در مکزیک منتشر کرد؛ در حالی که اپلیکیشن چند ماه بعد، در اکتبر همان سال، به طور رسمی با نام اینستاگرام معرفی شد.

نکته جالب اینجاست که در سال‌های ابتدایی، عکس‌های سلبریتی‌ها مقام بالایی در فهرست‌های پربازدیدترین و پرلایک‌ترین‌ها داشتند؛ اما در فهرست‌های سال ۲۰۲۶، چندین ریلز از حساب‌های کمتر شناخته شده نیز به سطوح بالا دست پیدا کرده‌اند. به این ترتیب، الگوریتم «کشف محتوا» می‌تواند حتی یک حساب کوچک را به جمعی از مخاطبان بزرگ متصل کند.

۲۲۷۲۲۷