در مواقع بحرانی، کدام آثار موزه‌ای را باید در اولویت نجات قرار دهیم؟ | استراتژی‌های محافظت از گنجینه‌ها
بر اساس گزارش همشهری آنلاین، کارگاه ویژه‌ای تحت عنوان «تاب‌آوری عملیاتی موزه‌ها در شرایط اضطراری» روز سه‌شنبه، ۲۱ مهر به همت موزه ملی علوم و فناوری ایران و کمیته ملی موزه‌های ایران (ایکوم ایران) برگزار گردید.
یکی از کارشناسان فعال در حوزه حفاظت و مرمت و مربی انجمن پدافند غیرعامل در این رویداد بیان کرد: آثار موجود در موزه‌ها از لحاظ جنس، اندازه، وزن، نحوه نگهداری و میزان آسیب‌پذیری با یکدیگر اختلاف دارند و بنابراین نمی‌توان از یک رویکرد یکسان برای محافظت از تمامی آن‌ها بهره برد. برای مثال، آثار کاغذی و اسناد به تغییرات شرایط محیطی، به ویژه رطوبت، حساس هستند در حالی که مجموعه‌های سفالی ممکن است به واسطه لرزش، سقوط و یا تماس با یکدیگر دچار آسیب شوند. از این رو، برنامه‌ریزی در زمینه حفاظت اضطراری باید متناسب با خصوصیات هر مجموعه صورت گیرد و روش‌های جابه‌جایی، بسته‌بندی و انتقال ایمن آثار باید در آن گنجانده شود.
فاطمه علی‌میرزایی در این نشست تأکید کرد که تهیه فهرستی از آثار اولویت‌دار حفاظتی، ثبت اطلاعات و تصاویر، شناسایی محل نگهداری دقیق و انتخاب مقصد امن برای انتقال موقت آثار از جمله اقداماتی است که باید پیش از وقوع بحران به انجام برسد. همچنین، مسئولیت تصمیم‌گیری در خصوص جابه‌جایی آثار باید به افراد مشخص و آموزش‌دیده محول شود.
در این جلسه، استفاده از سامانه «جام» برای شناسایی ویژگی‌ها و حساسیت‌های آثار و کمک به کدگذاری آن‌ها در زمان‌های اضطراری نیز مد نظر قرار گرفت.
علی‌میرزایی در ادامه صحبت‌های خود بیان کرد: تدوین یک برنامه واضح برای اولویت‌بندی آثار به گونه‌ای که کارکنان بتوانند در هر شرایطی بدانند کدام آثار در اولویت حفاظت قرار دارند، می‌تواند مانع از اتلاف وقت در مواقع بحرانی شود و این مسئله باید با استفاده از کدگذاری در سامانه «جام» پیگیری گردد.
وقتی ویترین مانع می‌شود
علی‌میرزایی در ارتباط با دسترسی به اشیا در مواقع بحران گفت: برای نمونه، خارج کردن آثار از ویترین‌های مکعبی که حاوی تعداد زیادی شی کوچک هستند، در شرایط اضطراری می‌تواند دشوار و زمان‌بر باشد، به ویژه اگر این ویترین‌ها به خاطر عمر طولانی به سادگی باز نشوند.
بر اساس گفته‌های او، مستندسازی منظم و دقیق آثار اعم از ثبت تصاویر، مشخصات، شماره اموال و مکان نگهداری آثار نیز باید به طور مداوم انجام گیرد تا در مواقع آسیب‌دیدگی، مفقودی یا جابه‌جایی اضطراری، امکان شناسایی و پیگیری وضعیت هر اثر فراهم باشد. همچنین، نگهداری از نسخه‌های پشتیبان اطلاعات دیجیتالی نیز باید در برنامه حفاظت اضطراری مد نظر قرار گیرد.
اولویت برای ایمنی بازدیدکنندگان
در زمان وقوع بحران، حفاظت از جان بازدیدکنندگان و کارکنان دارای اولویت بیشتری نسبت به نجات اشیا است. به همین دلیل، شناسایی مسیرهای اصلی و جایگزین خروج، تعیین مکان‌های امن برای تجمع، نصب علائم قابل رویت و برنامه‌ریزی روشنایی اضطراری باید بخشی از برنامه عملیاتی هر موزه باشد.
علی‌میرزایی در این خصوص افزود: این برنامه باید تدابیر مشخصی برای تخلیه کودکان، سالمندان و افراد با محدودیت‌های حرکتی نیز داشته باشد.
او در پایان تأکید کرد: تاب‌آوری عملیاتی موزه‌ها هنگامی محقق می‌شود که برنامه حفاظت اضطراری به چیزی فراتر از یک سند اداری تبدیل شود و شامل تجهیزاتی آماده، کارکنان آموزش‌دیده و تصمیم‌گیری سریع باشد که هم مسیرهای خروج ایمن افراد را مشخص کند و هم امکان حفاظت از آثار را بدون به خطر انداختن جان انسان‌ها فراهم آورد.