نحوه کاهش نابرابری اقتصادی در این شهر باستانی ۴۵۰۰ سال پیش

طبق گزارش هریتیج دیلی، تحقیقاتی که درباره مسکن در یک شهر باستانی در پاکستان انجام گرفته، نشان می‌دهد که رشد شهرنشینی لزوماً به افزایش نابرابری اقتصادی نمی‌انجامد. مطالعه‌ای اخیر در رابطه با موهنجودارو، یکی از نقاط کلیدی تمدن دره سند، استدلال می‌کند که تفاوت ابعاد خانه‌ها در این منطقه در طول چند قرن کاهش یافته است؛ الگویی که ممکن است بازتاب‌دهنده تأثیر مدیریت جمعی و توسعه زیرساخت‌های عمومی در کاهش شکاف‌های اقتصادی باشد.

موهنجودارو در دوره برنز، بین ۲۶۰۰ تا ۱۹۰۰ سال قبل از میلاد، به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز تمدن دره سند شناخته می‌شد. این شهر به خاطر خیابان‌های طراحی‌شده، سیستم‌های زهکشی پیشرفته و زیرساخت‌های عمومی مشهور بوده است. اکنون یافته‌های یک مطالعه باستان‌شناسی نشان می‌دهد که طرح شهری آن ممکن است با توزیع ثروت متفاوتی نیز همراه بوده باشد.

پژوهشگران در مطالعه‌ای که در نشریه Antiquity منتشر شده، ابنیه مسکونی موهنجودارو را جهت تحلیل تغییرات نابرابری اقتصادی مورد بررسی قرار دادند. آن‌ها با استفاده از داده‌های حاصل از کاوش‌های باستان‌شناسی اوایل قرن بیستم و ابزارهای سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)، نقشه و ساختار ۳۰۹ واحد مسکونی را بازسازی کردند.

در ادامه، پژوهشگران با مقایسه ابعاد خانه‌ها، ضریب جینی را محاسبه کردند؛ یک شاخص آماری که برای سنجش میزان نابرابری استفاده می‌شود. هرچه این ضریب به صفر نزدیک‌تر باشد، نشان‌دهنده برابری بیشتری در توزیع است و نزدیک شدن آن به یک، نمایانگر نابرابری فزاینده است.

نتایج این مطالعه ضریب جینی ۰٫۴۴ را برای کل موهنجودارو نشان می‌دهد. این مقدار در مقایسه با چند شهر باستانی دیگر کمتر بود. به عنوان مثال، ضریب جینی در شهر باستانی کنوسوس در یونان ۰٫۸۶ و در شهر مایاها، پالِنکه، ۰٫۷۵ ثبت شده است. مقدار ثبت‌شده برای شهرهای باستانی اور و اوگاریت نیز بیشتر از ۰٫۶ بود.

یکی از یافته‌های کلیدی این پژوهش به محله‌ای به نام دی‌کی‌جی ساوت (DK-G South) مربوط می‌شود؛ منطقه‌ای که توالی باستان‌شناختی آن امکان مطالعه دقیق‌تری از تغییرات شهری را فراهم می‌آورد. در مراحل اولیه سکونت، در حدود ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد، ضریب جینی مساحت خانه‌ها در این محله نزدیک به ۰٫۳۹ بود و این مقدار تا حدود ۲۱۰۰ سال قبل از میلاد به ۰٫۲۳ کاهش یافت.

همزمان با این تغییر، الگوی معماری محله نیز دستخوش تحول شد و خانه‌ها در هماهنگی بیشتری با شبکه خیابان‌های برنامه‌ریزی‌شده شهر قرار گرفتند. این هم‌زمانی ممکن است نشان‌دهنده این باشد که توسعه شهری و تغییرات در سازمان‌دهی فضای عمومی، به کاهش تفاوت‌های اندازه خانه‌ها مرتبط بوده‌اند.

با این حال، کاهش نابرابری در ابعاد خانه‌ها لزوماً به معنای برابری کامل ثروت ساکنان نخواهد بود. ابعاد خانه تنها یکی از نشانه‌های احتمالی وضعیت اقتصادی خانواده‌ها به شمار می‌آید و نمی‌تواند تمامی تفاوت‌های موجود در دارایی‌ها، جایگاه اجتماعی یا دسترسی به منابع را نمایان کند.

موهنجودارو دارای بناهای عمومی، سیستم‌های زهکشی و نظام‌های متعارف برای وزن و اندازه بود. وجود این امکانات گواهی بر این است که ساکنان این شهر از نوعی سازماندهی شهری بهره‌مند بودند که امکان نگهداری زیرساخت‌ها و هماهنگی فعالیت‌های اقتصادی را فراهم می‌کرد.

پژوهشگران بر این باورند که مکانیزم‌های مدیریتی مسئول حفظ این زیرساخت‌ها، به محدود کردن نابرابری اقتصادی نیز کمک کرده است. همچنین، مهرهای متعلق به تمدن دره سند در ساختمان‌های مسکونی متعددی مشاهده شده‌اند، نه فقط در کاخ‌ها یا معابد. این الگو ممکن است نشان دهنده این باشد که فعالیت‌های اقتصادی لزوماً تحت کنترل یک مرکز قدرت منفرد نبوده‌اند.

البته شواهد موجود به‌تنهایی نمی‌توانند تأیید کنند که موهنجودارو حکومتی کاملاً جمعی یا جامعه‌ای بدون طبقات اجتماعی داشته باشد. یافته‌ها بیشتر از این احتمال حمایت می‌کنند که سازماندهی شهری و مدیریت منابع عمومی ممکن است به محدود ماندن تفاوت‌های اقتصادی کمک کرده باشند.

بررسی‌های انجام‌گرفته در محله دی‌کی‌جی ساوت ارتباطی احتمالی میان تغییرات در ابعاد خانه‌ها و نابرابری را نشان داد. میانه ابعاد خانه‌ها در ابتدا کاهش یافت، اما در دوره‌های بعدی دوباره افزایش یافت؛ دوره‌ای که پژوهشگران کمترین نابرابری ثبت‌شده در این محله را مشاهده کردند.

این الگو نشان‌دهنده این است که ممکن است رفاه و نابرابری لزوماً همزمان تغییر نکنند؛ به طوری که یک جامعه می‌تواند به شرایط اقتصادی بهتری دست یابد بدون اینکه اختلافات در میان ساکنان آن افزایش یابد. با این حال پژوهشگران تأکید دارند که به خاطر محدودیت داده‌های زمانی، هنوز نمی‌توان با اطمینان درباره رابطه میان بهره‌وری اقتصادی و نابرابری اظهار نظر کرد.

به طور کلی، یافته‌های بدست آمده از موهنجودارو نمایی متفاوت از رابطه میان شهرنشینی و نابرابری ارائه می‌دهند. این شهر باستانی نشان می‌دهد که گسترش شهرها لزوماً به افزایش اختلافات اقتصادی منتهی نمی‌شود و مدیریت جمعی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های عمومی ممکن است نقش مهمی در شکل‌گیری جوامع عادلانه‌تر ایفا کرده باشند؛ هرچند برای اثبات این ارتباط نیاز به شواهد بیشتری است.