قدرت بمب «مادر همه بمب‌ها» چقدر است؟
فرارو– شولا لاوال، خبرنگار بین‌المللی شبکه الجزیره
با اشاره به خبر فرارو و گزارش شبکه الجزیره، طبق اطلاعات به‌دست‌آمده از سی‌ان‌ان، ارتش ایالات متحده در حال برنامه‌ریزی برای حمله به زیرساخت‌های انرژی و تأسیسات هسته‌ای ایران با استفاده از بزرگ‌ترین بمب غیرهسته‌ای موجود در زرادخانه خود است؛ سلاحی که به «مادر همه بمب‌ها» شناخته می‌شود.
این گزینه در شرایطی در میان احتیاط کمتر در درگیری‌ها مطرح شده که دولت دونالد ترامپ به‌دنبال دستیابی به نتایج قاطع در جنگ است. با این حال، کارشناسان نظامی نسبت به این که آیا این بمب قادر به نابودی تأسیسات هسته‌ای عمیق ایران است یا می‌تواند اهداف استراتژیک واشنگتن را تحقق بخشد، تردید دارند.
بمب مادر همه بمب‌ها چه نوع سلاحی است؟
بمب جی‌بی‌یوـ۴۳/بی که به‌عنوان «مادر همه بمب‌ها» شناخته می‌شود، دارای حدود ۸۵۰۰ کیلوگرم مواد منفجره بوده و وزن کل آن به تقریباً ۹۸۰۰ کیلوگرم می‌رسد. این سلاح حدوداً ۹ متر طول دارد و به دلیل اندازه و وزن بالا، عمدتاً از هواپیمای ترابری سی‌ـ۱۳۰ هرکولس پرتاب می‌شود؛ زیرا امکان حمل آن در بمب‌افکن‌های پنهان‌کار وجود ندارد.
این بمب در دوره زمانی ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۳ ساخته شده و دوازده آزمایش انفجار را پشت سر گذاشته است. نام آن به تعبیر «مادر همه نبردها» برمی‌گردد که صدام حسین، رئیس‌جمهور اسبق عراق، در جریان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ از آن استفاده کرد.
آمریکا تا به امروز تنها یک بار از این سلاح در عملیات نظامی بهره‌برداری کرده است: در سال ۲۰۱۷، علیه مجموعه‌ای از غارها و تونل‌های متعلق به گروه داعش در افغانستان. مقام‌های افغان اعلام کردند که در این عملیات ۹۴ عضو داعش کشته شدند و هیچ غیرنظامی جان نباخت؛ اما گزارش‌های مربوط به کشته‌شدگان غیرنظامی از منابع محلی تأییدنشده وجود داشت و بسیاری از خانه‌ها نیز ویران شدند.
قدرت تخریب و محدودیت‌ها در برابر تأسیسات زیرزمینی
مادر همه بمب‌ها به منظور انفجار در ارتفاع کم از سطح زمین طراحی شده است. انفجار آن موجی از فشار و حرارت ایجاد می‌کند که می‌تواند ساختارها، تجهیزات، مواضع نظامی و ورودی غارها و تونل‌ها را به‌کلی نابود کند. به‌گفته کارشناسان، شدت انفجار به حدی است که ابر قارچی ناشی از آزمایش‌های این سلاح از فاصله حدود ۲۰ مایلی نیز قابل مشاهده بوده است.
به گفته نیدال ابوزید، کارشناس نظامی در گفتگو با شبکه الجزیره، این بمب نیازی به برخورد مستقیم با هدف ندارد و می‌تواند هر چیزی را در شعاع تقریبی یک کیلومتر از محل انفجار نابود کند. اما میزان واقعی تخریب بستگی به عواملی نظیر نوع زمین، شرایط محیطی و تراکم جمعیت دارد.
یکی از بزرگ‌ترین محدودیت‌های این سلاح، ناکامی آن در مقابله با اهداف عمیقاً دفن شده یا تحت لایه‌های ضخیم بتن و سنگ است. الیجاه مگنیه، کارشناس نظامی مستقر در بروکسل، تأکید کرده است که تجربه‌های به‌دست‌آمده از استفاده از این بمب در افغانستان، قابلیت آن را در حمله به مواضع غاری نشان می‌دهد، نه توانایی نابودی هر نوع تأسیسات زیرزمینی. این محدودیت برای ایران متاثر است؛ زیرا برخی از تأسیسات هسته‌ای مشهور هدف آمریکا نظیر سایت فردو و تأسیسات در حال ساخت در کوه کلنگ گزلا، در اعماق زمین و زیر لایه‌های مستحکم حفاظتی واقع شده‌اند. بنابراین، قدرت انفجاری این بمب به‌تنهایی نمی‌تواند به نابودی چنین اهدافی منجر شود.
تفاوت با بمب سنگرشکن آمریکایی
مادر همه بمب‌ها عمدتاً برای ایجاد انفجاری وسیع در سطح زمین طراحی شده و به‌عنوان سلاحی با قابلیت نفوذ به عمیق‌ترین نقاط تأسیسات زیرزمینی شناخته نمی‌شود. در مقابل، آمریکا دارای بمب سنگرشکن جی‌بی‌یوـ۵۷ است که به منظور نفوذ به تأسیسات مستحکم زیرزمینی ایجاد شده است.
این بمب هدایت‌شونده تقریباً ۱۳ هزار و ۶۰۰ کیلوگرم وزن دارد و نزدیک به ۲۷۰۰ کیلوگرم از آن را سرجنگی تشکیل می‌دهد. بدنه فولادی مقاوم آن برای نفوذ به عمق حدود ۶۱ متر قبل از انفجار طراحی شده است. بنابراین از لحاظ عملیات نظامی، این سلاح با مادر همه بمب‌ها تفاوت عمده‌ای دارد.
مگنیه هشدار داده است که استفاده از این بمب ممکن است به تخریب وسیع زیرساخت‌ها بینجامد، بدون اینکه تهران را به پذیرش خواسته‌های واشنگتن وادار سازد. او همچنین به دشواری‌های انتقال هواپیماهایی که قادر به حمل این بمب هستند به نقاط هدف در ایران اشاره کرده است. بمب‌افکن‌های پنهان‌کار که برای عملیات در محیط‌های پرخطر طراحی شده‌اند، قادر به حمل این سلاح نخواهند بود.
آیا استفاده از این بمب به اهداف راهبردی آمریکا کمک خواهد کرد؟
طبق گزارش سی‌ان‌ان، ترامپ در گفتگوهای خصوصی به‌دنبال پایانی «قاطع» برای جنگ بوده است؛ پایانی که او بتواند آن را به‌عنوان پیروزی آمریکا نمایان کند. اما حتی در درون دولت او هم نسبت به مؤثر بودن حمله با مادر همه بمب‌ها سوالاتی مطرح است.
مگنیه بر این باور است که استفاده از این سلاح ممکن است بیشتر نظاره‌ای باشد تا اینکه نتایج معناداری در میدان جنگ ایجاد کند. او یک سؤال کلیدی را پیش کشیده است: این سلاح چه دستاوردي می‌تواند به همراه داشته باشد که با دیگر تسلیحات موجود میسر نیست و چگونه می‌تواند موجبات توافق سیاسی و عملی گردد؟ از نظر او، اگر پاسخ به این پرسش تنها بر روی عظمت انفجار و نمایش قدرت متمرکز باشد، چنین اقدامی بیش از آنکه جنبه نظامی داشته باشد، ابزاری سیاسی خواهد بود.
واکنش احتمالی ایران و خطر تشدید جنگ
کارشناسان در این زمینه هشدار داده‌اند که حمله با چنین بمبی می‌تواند باعث واکنشی گسترده از سوی ایران شود. مقام‌های امنیتی ایران در ماه‌های اخیر درباره احتمال اجرای عملیات زمینی علیه نیروهای آمریکایی و حتی ورود به کشورهای همسایه‌ای که میزبان نیروهای واشنگتن هستند، صحبت کرده‌اند.
محسن رضایی، رئیس شورای عالی امنیت ملی ایران، نیز روز یکشنبه هشدار داد که در صورت ازسرگیری حملات آمریکا، زیرساخت‌های دیجیتال منطقه از جمله کابل‌های ارتباطی، مراکز داده و تأسیسات مرتبط با هوش مصنوعی در امارات متحده عربی و دیگر کشورها ممکن است تحت‌تاثیر قرار گیرند.
به‌طور کلی، بررسی گزینه استفاده از مادر همه بمب‌ها نشان می‌دهد که واشنگتن در پی یافتن راهی برای تحمیل نتیجه‌ای قاطع بر ایران است؛ اما قدرت انفجاری این سلاح به‌تنهایی نمی‌تواند موفقیت نظامی را تضمین نماید. محدودیت آن در برابر تأسیسات عمیق زیرزمینی، چالش‌های عملیاتی و احتمال واکنش گسترده ایران، همگی این پرسش را به‌وجود می‌آورند که آیا چنین حمله‌ای قادر خواهد بود به اهداف مورد نظر آمریکا دست یابد یا اینکه منجر به آغاز دور جدیدی از درگیری و بی‌ثباتی در منطقه خواهد شد.