تاب‌آوری در امنیت غذایی به معنای تحمل گرسنگی نیست/نقش ناکافی ظرفیت علمی در ارتقای امنیت غذایی
دکتر مختار جلالی جواران، که در شورای مرکزی انجمن‌های علمی کشور عضویت دارد، در گفتگو با ایسنا، امنیت غذایی را به عنوان یکی از ارکان کلیدی امنیت ملی معرفی کرد و اظهار داشت: زنجیره‌ای که ضعیف‌ترین حلقه را دارد، معمولاً پاره می‌شود. با اشاره به افزایش بی‌رویه قیمت‌های مواد غذایی، نوسانات اقلیمی و سوءمدیریت در زمینه منابع آب و خاک، بر اهمیت تقویت چهار عنصر اساسی امنیت غذایی یعنی وجود غذا، دسترسی به غذا، برخورداری از غذاهای سالم و مغذی، و ثبات در تأمین آن تاکید کرد.
جلالی جواران با مطرح کردن وضعیت کنونی امنیت غذایی کشور، بیان کرد: امنیت غذایی بخشی جدایی‌ناپذیر از امنیت ملی است. بنابراین، نیاز است تا با شفافیت بیشتری درباره وضعیت امنیت غذایی کشور صحبت شود تا هم مردم و هم مسئولان از چالش‌های این حوزه آگاهی بیشتری پیدا کرده و برای تقویت این بخش مهم، تلاش کنند.
وی به تجربه چندین ساله خود در حوزه کشاورزی اشاره کرد و گفت: به نظر می‌رسد که در حال حاضر با یکی از مشکل‌ترین وضعیت‌های چند قرن اخیر روبرو هستیم و امنیت غذایی یکی از چالش‌های محوری کشور در این شرایط است؛ موضوعی که نیازمند توجه جدی و حساسیت بیشتری است.
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به افزایش قیمت مواد غذایی در سال گذشته، گفت: در برخی موارد، قیمت‌ها تا ۱۴۰ تا ۱۵۰ درصد افزایش یافته است. این وضعیت نشان می‌دهد که بررسی امنیت غذایی فقط نباید به تولید محصولات کشاورزی محدود شود، بلکه باید قابلیت دسترسی و خرید مردم به غذای کافی و سالم نیز مورد توجه قرار گیرد.
جلالی جواران نسبت به شرایط اقلیمی ایران با تاکید بر اینکه این کشور در یک منطقه گرم و خشک واقع شده، یادآور شد: از این رو، برای ارزیابی وضعیت امنیت غذایی، محدودیت‌های اقلیمی و ویژگی‌های خاص کشاورزی کشور باید مد نظر قرار گیرد و براساس این واقعیات، برنامه‌ریزی برای تأمین غذا به طور پایدار انجام شود.
امنیت غذایی تنها به تولید غذا خلاصه نمی‌شود
او در تشریح مفهوم امنیت غذایی، توضیح داد: در یک تعریف ساده، امنیت غذایی به معنای تأمین دسترسی همگان به غذای کافی، سالم و مغذی، متناسب با نیازهای جسمی و فرهنگی آنها است. از این رو، غذا باید چهار ویژگی اصلی یعنی کافی بودن، سالم بودن، مغذی بودن و تطابق با نیازهای مصرف‌کننده را دارا باشد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس ادامه داد: نیازهای غذایی افراد متفاوت است؛ به عنوان مثال، نیازهای تغذیه‌ای یک کودک با نیازهای یک ورزشکار متفاوت خواهد بود. از این رو، صرف تأمین غذا کافی نیست و تناسب آن با نیازهای جسمی و شرایط مصرف‌کنندگان نیز باید مد نظر قرار گیرد.
جلالی جواران، پنجمین رکن امنیت غذایی را که شامل ۵ رکن اصلی می‌شود، را به این ترتیب معرفی کرد: موجود بودن غذا، به معنای اینکه غذا باید از طریق تولید یا دیگر روش‌های تأمین در دسترس باشد. رکن دوم دسترسی به غذا است که ابعاد اقتصادی و فرهنگی را دربرمی‌گیرد و باید بررسی شود که افراد جامعه تا چه حد قادر به تأمین و مصرف مواد غذایی مورد نیاز خود هستند. رکن سوم قیمت خرید است؛ ممکن است یک محصول غذایی در بازار موجود باشد، اما همه افراد نتوانند آن را خریداری کنند. برای نمونه، وقتی که قیمت هر کیلوگرم گوشت به بیش از دو میلیون تومان می‌رسد، باوجود موجود بودن آن در بازار، برخی افراد به دلیل محدودیت بودجه، قادر به خرید آن نخواهند بود.
وی چهارمین رکن امنیت غذایی را برخورداری از غذای سالم و مغذی عنوان کرد و گفت: غذا باید علاوه بر تأمین نیازهای تغذیه‌ای عاری از خطر باشد. در برخی موارد، وجود باقی‌مانده سموم یا استفاده بی‌رویه از نهاده‌های کشاورزی می‌تواند سلامت محصولات غذایی را تهدید کند. بنابراین، لازم است نظارت بر مصرف سموم و کودهای کشاورزی و اطمینان از سلامت محصولات به دقت مورد توجه قرار گیرد.
جلالی جواران با تأکید بر اهمیت سلامت مواد غذایی گفت: نمی‌توان تنها به تولید و عرضه غذا اکتفا کرد، بلکه باید از ایمن بودن آن نیز اطمینان حاصل کرد. خطرات ناشی از وجود مواد شیمیایی در محصولات غذایی باید با استفاده از شواهد علمی و با نظارت مناسب شناسایی و مدیریت شود.
وی پنجمین رکن امنیت غذایی را ثبات در تأمین غذا قرار داد و افزود: تأمین غذا باید به‌طوری مستمر و پایدار در طول زمان ارائه شود و مردم بتوانند در تمامی اوقات به غذای مورد نیاز خود دسترسی داشته باشند. به بیان دیگر، موجود بودن غذا، دسترسی به آن، قیمت خرید، بهره‌مندی از غذای سالم و مغذی و ثبات در تأمین، مجموعاً پنج رکن اصلی امنیت غذایی را شکل می‌دهند که وضعیت امنیت غذایی جامعه را تعیین می‌کند.
ضرورت توجه به سند امنیت غذایی کشور
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس درباره تدوین سند امنیت غذایی کشور، با اشاره به تلاش‌های صورت گرفته، تصریح کرد: برای نیل به امنیت غذایی، مسائل متعددی باید مورد بررسی قرار گیرد. خوشبختانه متخصصان و کارشناسان با تعهد و تجربیات مفید در این زمینه فعالیت کرده‌اند و سند امنیت غذایی کشور نیز پس از صرف زمان و مشاوره کارشناسی، تدوین و تصویب و ابلاغ گردیده است.
وی نقش مسئولان و کارشناسان را در این حوزه یادآور شد و گفت: دکتر اسکندر زند به عنوان یکی از شخصیت‌های کلیدی در این پروژه مؤثر بوده است و دیدگاه‌های تخصصی او می‌تواند در بررسی مسائل امنیت غذایی و یافتن راه‌حل‌های موثر یاری‌رسان باشد.
جلالی جواران بر اهمیت توجه به ویژگی‌های اقلیمی ایران تأکید کرد و گفت: این در حالی است که روز جهانی غذا در سطح جهانی برگزار می‌شود، اما برای کشور ما که در شرایط خشک قرار دارد، بررسی امنیت غذایی باید با در نظر گرفتن شرایط خاص اقلیمی و محدودیت‌های منابع طبیعی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار باشد.
وی افزود: ایران با بحران‌های جدی آب مواجه است و سوءمدیریت منابع به هدر رفتن بخش مهمی از آب‌ها و شور شدن اراضی دامن زده است. این معضلات تأثیرات سویی بر ظرفیت تولید کشاورزی دارند و مدیریت صحیح منابع آب و خاک برای حفظ امنیت غذایی کشور را ضروری می‌سازد.
ضرورت اصلاح سیاست‌های کشاورزی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به نیاز به بازنگری در سیاست‌های کلان کشاورزی، بر اهمیت بهبود مدیریت منابع آب، افزایش بهره‌وری تولید، کاهش ضایعات محصولات کشاورزی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین تأکید کرد.
وی نسبت به موانع موجود در استفاده از برخی فناوری‌های زیستی و محصولات تراریخته انتقاد کرد و خواستار بازنگری در رویکردهای سیاست‌گذاری این حوزه شد و با اشاره به راهکارهای تقویت امنیت غذایی، بیان کرد: اولین اقدام در این راستا، به روزرسانی سیاست‌ها و اصلاح عدم هماهنگی‌ها در بخش کشاورزی است.چرا برای ورود محصولات تراریخته آزادی کامل وجود دارد و در حالی که طی چند دهه، میلیون‌ها تن سویا، کلزا، ذرت و ... تراریخته با صرف هزینه‌های میلیاردی به کشور وارد شده، اما از دانش فنی بومی بهره‌برداری نمی‌شود؟
جلالی جواران با اشاره به وضعیت بهره‌وری آب در کشاورزی گفت: بیشتر مصرف آب کشور در این بخش انجام می‌شود، اما در بسیاری از مناطق به شیوه‌های آبیاری و مدیریت مصرف آب به نحوی مطلوب نرسیده‌ایم. در حالی که برخی روش‌های نوین، نظیر کشت‌های گلخانه‌ای و سامانه‌های هیدروپونیک و ایروپونیک، می‌توانند مصرف آب را به طرز قابل ملاحظه‌ای کاهش دهند. همچنین بخش زیادی از منابع آب زیرزمینی کشور به مدت طولانی در سفره‌های آب جمع شده است و ذخایر موجود تنها مختص نسل فعلی نیستند، بلکه باید برای نسل‌های آینده نیز حفاظت شوند. اما برداشت بی‌رویه از این منابع، مشکلات جدی را پدید آورده است.
جلالی جواران ادامه داد: ما می‌توانیم با بهره‌گیری از فناوری‌های جدیدی چون مهندسی ژنتیک و ویرایش ژن و همچنین اصلاح روش‌های تولید، راندمان مصرف آب در کشاورزی را بهبود بخشیم، حتی با دستیابی به سطح بهره‌وری ۹۵ درصدی نیز می‌توانیم نتایج مثبتی کسب کنیم. به طور مثال، افزایش بهره‌وری از ۶۰ به ۸۰ درصد می‌تواند صرفه‌جویی قابل توجهی در مصرف آب ایجاد کند.
وی بر ضرورت افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی تأکید کرد و گفت: از دیگر الزامات تأمین امنیت غذایی، افزایش بهره‌وری در فرآیند تولید است. در حال حاضر، بهره‌وری در برخی بخش‌های کشاورزی کشور در سطح پایینی مطرح است و این موجب اتلاف منابع، زمین، آب و نهاده‌های کشاورزی می‌شود.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به میزان ضایعات محصولات کشاورزی، افزود: به طور متوسط، بین ۲۰ تا ۲۵ درصد از محصولات کشاورزی در زنجیره تولید تا مصرف از بین می‌رود. کاهش این ضایعات بدون نیاز به افزایش سطح زیرکشت یا مصرف منابع، می‌تواند به حفظ مقداری از محصولات تولیدشده و در نتیجه، تقویت امنیت غذایی کمک کند.
جلالی جواران به انتقاد از فاصله میان دستاوردهای علمی و کاربردی‌سازی آنها در بخش کشاورزی اشاره کرد و گفت: امروزه جهان به فناوری‌های نوین برای افزایش بهره‌وری و حل مشکلات کشاورزی نیاز دارد، اما ما در این عرصه با محدودیت‌هایی مواجه هستیم. در برخی موارد، بهترین پژوهش‌ها در آزمایشگاه‌های داخلی انجام می‌شوند و نتایج آن در مقالات علمی منتشر می‌شود، اما این دستاوردها به روش‌های عملیاتی در کشور منتقل نمی‌شوند. پژوهشگران کشور در حوزه‌های گوناگون علمی، از جمله فناوری‌های مرتبط با کشاورزی، دارای دستاوردهای برجسته‌ای هستند، اما این پرسش مطرح است که تا چه حد این تحقیقات می‌توانند در عرصه تولید مؤثر واقع شوند. اگر خروجی تحقیقات تنها محدود به انتشار مقاله باشد و استفاده از آن در بخش کشاورزی مهیا نباشد، آنگاه ظرفیت علمی کشور به کار گرفته نخواهد شد.
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با تأکید بر لزوم ابراز صریح مشکلات حوزه کشاورزی، گفت: به عقیده من، زمان سکوت در برابر واقعیت‌ها به سر آمده و حالا وقت آن است که درباره تهدیدهایی که منابع کشور را به خطر می‌اندازد، هشدار دهیم. باید چالش‌ها به صورت صادقانه مورد بحث قرار گیرند تا زمینه برای بازنگری و اصلاح سیاست‌ها فراهم شود.
وی با اشاره به پیامدهای استفاده بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، ادامه داد: اگر سال‌ها پیش هشدارهای جدی‌تری درباره گودال‌های غیرمجاز و بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آبی داده می‌شد و اقداماتی به‌موقع انجام می‌گرفت، شاید امروز با بخشی از مشکلات مواجه نمی‌شدیم. برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی می‌تواند به فرونشست زمین و عواقب زیست‌محیطی جدی منجر شود؛ بنابراین باید اجازه ندهیم محافظه‌کاری‌ها مانع از بیانی واقعیت‌ها و انجام اقدام‌های لازم شوند.
انتقاد از موانع استفاده از فناوری‌های زیستی و محصولات تراریخته
جلالی جواران همچنین درباره فناوری‌های زیستی، مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته گفت: کشورهای متعددی به این فناوری‌ها در بخش کشاورزی متکی هستند و ما نیز به این دانش و فناوری احتیاج داریم، اما در ارتباط با استفاده از بعضی پیشرفت‌های این حوزه، محدودیت‌ها و موانعی وجود دارد که باید در مورد مبانی و ضرورت‌های آن بازنگری شود. پرسش من از سیاست‌گذاران این است که اگر محصولات تراریخته از نظر آنها نا مطلوب محسوب می‌شوند، چرا هزاران تن از این محصولات مانند سویا، کلزا و ذرت تراریخته، با هزینه‌های ارزی بالغ بر چند میلیارد دلار به کشور وارد شده‌اند؟ این محصولات در فرآیندهایی چون روغن‌خوراکی و تهیه خوراک دام استفاده می‌شوند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس ادامه داد: اگر واردات این محصولات طبق قوانین و مقررات انجام می‌شود، باید مشخص گردد که چرا در مسیر تولید داخلی گزینه‌های مشابه، محدودیت‌هایی وجود دارد. نباید از یک سمت این محصولات را وارد کرد و از سمت دیگر، از دانش و فناوری پژوهشگران داخلی به طور گسترده جلوگیری شود.
جلالی جواران با تأکید بر ضرورت تعیین ضوابط دقیق برای استفاده از فناوری‌های ژنتیکی، افزود: منظور این نیست که هر محصولی بدون بررسی و نظارت به چرخه تولید یا مصرف وارد شود. بلکه محصولات باید دارای شناسنامه باشند، طی مراحل قانونی قرار گیرند و ارزیابی‌های لازم برای آنها انجام شود. اما به‌ویژه اگر محصولی مراحل قانونی را طی کرده و مجوزهای لازم را داراست، باید امکان استفاده از آن در داخل کشور فراهم گردد. سیاست‌گذاران و مدیران بخش کشاورزی باید درباره رویکرد خود نسبت به این فناوری‌ها پاسخگویی شفاف داشته باشند. اگر استفاده از محصولات تراریخته با رعایت ملاحظات علمی امکان‌پذیر است، باید فضای تولید داخلی آنها نیز مهیا شود تا کشور از بالندگی دانشمندان و پژوهشگران در عرصه بهبود بهره‌وری کشاورزی برای تقویت امنیت غذایی خود استفاده کند.
این محقق حوزه بیوتکنولوژی کشاورزی با اشاره به سیاست‌های مرتبط با محصولات تراریخته در برنامه هفتم توسعه، بیان کرد: علی‌رغم مجاز بودن واردات این محصولات، برای تولید داخلی آنها موانع وجود دارد. از طرفی در پیش‌نویس اولیه، بندی برای ممنوعیت کشت در خارج از مرزهای کشور مطرح شد؛ یعنی تولید محصولاتی مثل سویا و ذرت تراریخته در کشورهای دیگر و سپس واردات این محصولات به ایران با موانع روبرو بود، اما واردات همان محصولات از کشورهای دیگر با هدف تأمین نیازهای داخلی هیچ محدودیتی نداشت.
وی ابراز امیدواری کرد که بند مربوط به کشت فراسرزمینی با پیگیری‌های انجمن‌های تخصصی و تلاش‌های اجرا شده لغو گشته است، اما هنوز هم نیاز به بررسی مسائل اساسی وجود دارد؛ چراکه سوال این است که چرا کشور می‌تواند برای واردات محصولات حاصل از فناوری‌های بیوتکنولوژی هزینه‌های ارزی روزانه میلیاردی بپردازد، اما در استفاده از پتانسیل علمی و فنی داخلی برای تولید این محصولات با محدودیت‌های جدی روبرو است.
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با انتقاد از برخی موانع در توسعه فناوری‌های زیستی در کشور، گفت: باید ارتباط میان استفاده از ظرفیت علمی دانشگاه‌ها و به‌کارگیری نتایج پژوهش‌ها برای منافع ملی مستحکم‌تر گردد. پژوهشگران و دانشجویان کشور در زمینه‌هایی مانند زیست‌فناوری فعالیت می‌کنند و از این طریق علم تولید می‌شود، مقالات علمی انتشار می‌یابند و زمینه‌های ارتقاء علمی را فراهم می‌کنند؛ اما سوال این است که چرا وقتی قرار است همین دانش در خدمت تولید داخلی، امنیت غذایی و سود ملی قرار گیرد، با مخالفت‌هایی روبرو می‌شود؟ زمان آن فرا رسیده که سیاست‌گذاری‌ها با نگاه دقیق‌تری برای منافع کشور بازنگری شوند. توسعه فناوری‌های نوین نباید تحت تأثیر ملاحظات غیرعلمی قرار گیرد و لازم است تصمیم‌گیران بر اساس شواهد علمی و نیازهای کشور در ارتباط با این فناوری‌ها تصمیم‌گیری کنند.
جلالی جواران با اشاره به فعالیت‌های پژوهشی خود در زمینه ویرایش ژن، اظهار کرد: من نیز در این حیطه فعالیت می‌کنم و بر این باورم که این فناوری ظرفیت‌های قابل توجهی برای آینده دارد. اما در کنار توسعه فناوری‌های نوین، نباید از فناوری‌هایی که در حال حاضر در دسترس هستند و در کشورهای مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند، غافل شویم. یکی از سوالات کلیدی در حوزه امنیت غذایی این است که آیا می‌توان در بازار جهانی، سویای غیتراریخته را به میزان کافی و با قیمت مناسب تأمین کرد؟ سهم تولید سویای غیرتراریخته از بازار جهانی محدود است و تأمین آن ممکن است با چالش‌ها و هزینه‌های بالایی همراه باشد؛ از این رو، وابستگی به واردات بدون توجه به پتانسیل‌های تولید داخلی، می‌تواند مسائل اقتصادی و تأمین غذا را تشدید کند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس بر اهمیت اصلاح ویژگی‌های محصولات کشاورزی مبتنی بر شرایط اقلیمی کشور تأکید کرد و گفت: ما باید به محصولاتی بپردازیم که بتوانند با شرایط محیطی ایران سازگاری داشته باشند؛ محصولات مقاوم در برابر خشکی و شوری که بتوانند با مصرف کمتر آب و نهاده‌های کشاورزی عملکرد مناسبی از خود ارائه دهند. همچنین با پیشرفت این فناوری‌ها می‌توان در برخی محصولات، نیاز به سم‌پاشی را کاهش داد و از این طریق، به کاهش هزینه‌های تولید و حفاظت از محیط زیست و سلامت جامعه کمک نمود.
جلالی جواران با اشاره به اهمیت افزایش بهره‌وری و ارزش اقتصادی محصولات کشاورزی در سیاست گذاری‌ها گفت: علاوه بر حفظ و تقویت ارقام بومی، ضروری است از فناوری‌های جدید برای اصلاح محصولات و افزایش سازگاری آنها با شرایط اقلیمی بهره گیریم. تأمین امنیت غذایی در شرایط محدودیت منابع آب و خاک، بدون در نظر گرفتن ظرفیت فناوری‌های نوین و الگوی اصلاح تولید، با چالش‌های بیشتری روبرو خواهد بود.
وی به انتقاد از کشت محصولات آب‌بر در مناطق خشک کشور پرداخت و اظهار کرد: برای تقویت امنیت غذایی، نیازی به کشت محصولاتی مانند برنج در مناطق خشک نیست؛ زیرا این محصولات به آب زیادی نیاز دارند. الگوی کشت باید متناسب با شرایط اقلیمی هر ناحیه تنظیم شود و منابع آب محدود باید برای تولید محصولاتی بکار رود که از نظر اقتصادی و غذایی توجیه بهتری دارند. به عنوان مثال، گاهی محصولاتی مانند هندوانه از مناطق دور به تهران منتقل می‌شوند و با قیمتی حدود ۳۰ تا ۴۰ هزار تومان به ازای هر کیلوگرم به فروش می‌رسند. در حالی که تولید چنین محصولاتی در مناطق کم‌آب و انتقال آنها به مسافت‌های طولانی، مصرف منابع و هزینه‌های زیادی را به همراه دارد. بنابراین، لازم است هزینه واقعی آب مصرفی، تولید و حمل و نقل در ارزیابی اقتصادی محصولات کشاورزی لحاظ گردد.
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس بر نقش وزارت جهاد کشاورزی در اصلاح الگوی کشت تأکید کرد و گفت: وزارت جهاد کشاورزی باید با برنامه‌ریزی، نظارت و ایجاد سازوکارهای حمایتی، کشاورزان را به سمت کشت محصولاتی که با شرایط اقلیمی و نیازهای کشور سازگاری دارند، هدایت نماید. فقط توصیه به کشاورزان برای تغییر نوع محصول کافی نیست؛ بلکه باید شرایط اقتصادی این تغییر نیز فراهم گردد. کشاورزان باید مطمئن باشند که محصولی که می‌کارند، از نظر اقتصادی برای آنها توجیه‌پذیر است و درآمد حاصل از آن می‌تواند هزینه‌های تولید و معیشت آنها را تأمین نماید. برای مثال، اگر قرار است کشاورز به جای کشت هندوانه، گندم تولید کند، باید سازوکارهای حمایتی و تضمین خرید به‌گونه‌ای تنظیم گردند که تولید گندم برای وی صرفه اقتصادی داشته باشد.
وی به نقش نظام توزیع و بازار در تأمین امنیت غذایی اشاره کرد و برخی از مشکلات این حوزه را به ناکارآمدی توزیع و سازوکار اقتصادی مربوط دانست و یادآور شد: حتی اگر تولید خوبی انجام شود، ضعف در نظام توزیع می‌تواند منجر به اتلاف محصولات یا کاهش درآمد کشاورزان شود. بنابراین، اصلاح الگوی کشت باید هم‌زمان با بهبود نظام توزیع، حمایت هدفمند از کشاورزان و استفاده از فناوری‌های نوین دنبال گردد تا منابع کشور به شیوه‌ای موثرتر در خدمت امنیت غذایی قرار گیرد.
تاب‌آوری نباید به معنای تحمل مشکلات مردم، بلکه تقویت امنیت غذایی باشد که از سوی حاکمیت پیگیری می‌شود
جلالی جواران با انتقاد از برداشت نادرست مفهوم تاب‌آوری در حوزه امنیت غذایی، تأکید کرد: نمی‌توان از مردم خواست مشکلات و گرسنگی ناشی از ضعف مدیریت را تحمل کنند، در حالی که مسئولان به وظایف خود عمل نکرده‌اند. اگر مدیری در انجام وظیفه خود کوتاهی کند، نمی‌تواند انتظار داشته باشد که مردم پیامدهای ناتوانی و عدم برنامه‌ریزی او را تحت عنوان «تاب‌آوری» تحمل کنند. «تاب‌آوری» به معنای واقعی، تقویت زیرساخت‌ها و افزایش ظرفیت جامعهبرای مواجهه با چالش‌هاست. چراکه اگر ساختمانی نیاز به تقویت داشته باشد، باید آن را مستحکم کرد؛ در زمینه امنیت غذایی نیز باید زیرساخت‌های تولید، پردازش، نگه‌داری و توزیع را بهبود بخشید تا مردم بتوانند به غذای کافی و سالم دسترسی داشته باشند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس به مسئولیت مدیران در تأمین امنیت غذایی اشاره کرد و گفت: مردم نباید هزینه ضعف مدیریت و ناکارآمدی نظام را با محرومیت از غذای مناسب بپردازند. وظیفه مسئولین این است که شرایطی را فراهم کنند تا مردم به غذای کافی، سالم و مغذی دسترسی داشته باشند و توان خرید آن را نیز داشته باشند.
وی درباره انباشت و ضایعات محصولات کشاورزی در سفرهای خود از شیراز به یاسوج گفت: در یکی از سفرها، در چند نقطه کوهی از سیب‌های باکیفیت را دیدم که برداشت شده بودند، اما به نظر می‌رسید امکان عرضه مناسب آنها فراهم نشده است. دیدن این صحنه برای من به عنوان یک معلم بسیار ناباورانه بود؛ چراکه برای تولید هر محصول کشاورزی، منابعی چون آب، زمین و هزینه صرف می‌شود، اما در نهایت برخی از محصول به دلیل ضعف در فرآیندهای تبدیل پس از تولید از بین می‌رود.
عضو شورای مرکزی انجمن‌های علمی ایران با مطرح کردن این سؤال که چرا طی چند دهه گذشته، ظرفیت صنایع تبدیلی و غذایی کشور به اندازه‌ای توسعه نیافته که بتوان محصولات اضافی یا محصولاتی را که امکان عرضه مستقیم آنها در بازار نیست، به فرآورده‌هایی مانند آب‌میوه، سرکه و دیگر محصولات غذایی تبدیل کرد؟ افزود: اگر زیرساخت‌ها هم‌راستا با ظرفیت تولید کشاورزی توسعه پیدا کرده بود، می‌شد از هدررفت بخشی از محصولات جلوگیری کرد و برای کشاورزان و اقتصاد کشور ارزش افزوده ایجاد نمود.
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس بر ضرورت هم‌افزایی بین بخش کشاورزی و صنایع غذایی تأکید کرد و گفت: تولید محصول به تنهایی برای تأمین امنیت غذایی کافی نیست. باید از زمان برنامه‌ریزی برای کشت تا زمان برداشت، فرآوری، نگه‌داری و انتقال به بازار، زنجیره‌ای سازمان‌یافته وجود داشته باشد. در غیر این صورت، ممکن است کشاورز با صرف منابع زیادی محصولی باکیفیت تولید کند، اما به دلیل فقدان صنایع تبدیلی یا ضعف نظام توزیع، محصول او از بین بربود و هزینه‌هایی که انجام داده جبران نشوند.
جلالی جواران با اشاره به اهمیت توان اقتصادی خانوارها در تأمین غذای مورد نیازشان بیان کرد: صرف وجود مواد غذایی در بازار به معنای تأمین امنیت غذایی نیست. ممکن است فروشگاه‌ها و قصابی‌ها پر از مواد غذایی باشند، اما یک بخش بزرگ از مردم توان خرید آنها را نداشته باشند. لذا باید بررسی شود که خانوارها در واقع تا چه اندازه توانایی تأمین غذای لازم خود را دارند. شرایطی باید فراهم شود که خانواده‌ها بتوانند حداقل متناسب با نیازهای اصلی خود، مواد غذایی لازم را تهیه کنند؛ مثلاً خرید ماهانه یک کیلوگرم گوشت نباید به چیزی غیرقابل دسترسی تبدیل شود. امنیت غذایی وقتی به معنای واقعی خود تحقق می‌یابد که دسترسی به غذاهای مناسب محدود به گروه‌های مرفه نباشد و تمام اقشار جامعه قادر به تأمین نیازهای تغذیه‌ای خود باشند.
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با انتقاد از نابرابری دسترسی اقتصادی به مواد غذایی گفت: نمی‌توان فقط به این دلیل که کالاها در بازار موجود است، غفلت کرد؛ بلکه باید توان خرید مردم نیز در نظر گرفته شود. سیاستگذاریهای مربوط به امنیت غذایی باید به طور خاص به گونه‌ای تنظیم گردند که دسترسی به غذا برای خانوارهای مختلف، به ویژه برای گروه‌های کم‌درآمد امکان‌پذیر باشد.
جلالی جواران به ظرفیت‌های طبیعی ایران اشاره کرد و گفت: کشور ما در زمینه وسعت، منابع و ظرفیت‌های اقلیمی امکانات قابل توجهی دارد، اما بهره‌برداری مؤثر از این ظرفیت‌ها نیازمند مدیریت کارآمد، برنامه‌ریزی علمی و شایسته‌سالاری است. اگر از منابع به طور بهینه استفاده نشود و زیرساخت‌های لازم توسعه نیابند، این ظرفیت‌ها به تنهایی نمی‌توانند امنیت غذایی پایداری را تضمین نمایند.
وی بر لزوم بازتعریف تاب‌آوری در سیاستگذاریهای کشور تأکید کرد و گفت: تاب‌آوری نباید به معنای عادی‌سازی مشکلات مردم و انتظار برای تحمل سختی‌ها باشد؛ بلکه باید به نقش بنیادین امنیت غذایی، بهبود زیرساخت‌ها و تقویت توان کشور در راستای تأمین نیازهای اساسی جامعه بیانجامد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با استفاده از تمثیل کشتی برای توصیف وضعیت کشور گفت: ما همگی در یک کشتی نشسته‌ایم و برای رسیدن به ساحل امن و نجات، باید همکاری کنیم. در چنین شرایطی، هیچ یک از افراد یا گروه‌ها نباید به کشتی آسیب برسانند و مانع شوند؛ زیرا اگر کشتی آسیب ببیند، تمام سرنشینان آن (کشور و ملت عزیز) در خطر قرار خواهند گرفت.
وی ادامه داد: مسئولان، مدیران، کارشناسان و مردم همگی به آینده کشور مسئولیت دارند و هر کس باید در حد توان و موقعیت خود با مشکلات مواجه شده و کشتی طوفان زده را به سوی ساحل نجات بکشانند. اگر کسی در موقعیتی است که می‌تواند بخش‌هایی از مشکلات را حل کند، باید به وظیفه خود عمل کند و نگذارد تصمیمات نادرست یا منافع محدود، به منافع عمومی آسیب بزند.
این محقق حوزه بیوتکنولوژی کشاورزی بر اهمیت شفاف‌سازی مشکلات و همکاری برای حل آنها تأکید کرد و اظهار داشت: زمان سکوت به پایان رسیده است و باید درباره خطرهایی که کشور را تهدید می‌کند، هشدار دهیم. وضعیت کنونی دشوار است و برای برون‌رفت از آن باید تمام ظرفیت‌ها را به‌کار گرفت تا کشور و نسل‌های آینده از آسیب‌های احتمالی محفوظ بمانند. هر کس باید به اندازه توان خود برای حل مشکلات امنیت غذایی بکوشد؛ یکی می‌تواند در اصلاح سیاست‌ها نقشی داشته باشد، دیگری در تقویت زیرساخت‌ها و فردی دیگر در زمینه تولید، پژوهش یا توزیع فعالیت کند. نکته مهم این است که هیچ کس نباید نسبت به مشکلات بی‌تفاوت باشد و همه باید دست به دست هم برای رسیدن به شرایطی پایدار همکاری کنند.
جلالی جواران بر لزوم مسئولیت‌پذیری مدیران و توجه به منافع ملی تأکید کرد و گفت: برای عبور از این وضعیت دشوار، باید با تصمیمات صحیح، مدیریت منابع و تقویت زیرساخت‌ها و همکاری جمعی، زمینه تأمین پایدار غذا و حفظ امنیت غذایی نسل حاضر و آینده را فراهم کنیم.
انتهای پیام