نقص ید می‌تواند فرآیند رشد و توسعه مغز جنین را تحت تأثیر قرار دهد
دکتر لادن گیاهی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی جهاددانشگاهی ابن‌سینا، در مصاحبه‌ای با ایسنا به اهمیت پیشگیری از اختلالات ناشی از کمبود ید اشاره کرد و خاطرنشان ساخت: ید یکی از ریزمغذی‌های کلیدی برای بدن است که با وجود نیاز روزانه اندک، به‌طرز فوق‌العاده‌ای در حفظ سلامتی انسان مؤثر است. این عنصر برای سنتز هورمون‌های تیروئیدی که نقش اساسی در تنظیم متابولیسم بدن، رشد و توسعه مغز و سیستم عصبی دارند، ضروری است.
وی ادامه داد: اهمیت این موضوع در سلامت زنان به‌ویژه کسانی که در دوران باروری قرار دارند، افزایش می‌یابد؛ چرا که نیاز به ید در زمان بارداری و شیردهی افزایش پیدا می‌کند. در مراحل ابتدایی بارداری، جنین به‌طور قابل توجهی به هورمون‌های تیروئیدی مادر وابسته است تا بتواند به درستی رشد کند؛ از این‌رو، جلوگیری از کمبود ید تنها محدود به پیشگیری از گواتر نیست، بلکه جزئی از یک برنامه جامع برای حفظ سلامت مادر، رشد صحیح جنین و کاهش خطر اختلالات تکاملی است.
وی با بیان اینکه پیشگیری از اختلالات ناشی از کمبود ید در سطح عمومی دارای اهمیت است، اظهار داشت: تجربیات جهانی نشان داده‌اند که غنی‌سازی نمک خوراکی با ید از مؤثرترین و اقتصادی‌ترین راهکارها برای کنترل اختلالات ناشی از کمبود این عنصر به‌شمار می‌آید. اما با این حال، بررسی و پایش مستمر وضعیت تغذیه‌ای جمعیت، به‌ویژه زنان باردار، همچنان حیاتی می‌باشد.
کمبود ید چه عوارضی ایجاد می‌کند؟
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی جهاددانشگاهی ابن‌سینا در مورد بیماری‌های ناشی از کمبود ید تصریح کرد: این اختلالات می‌توانند شکل‌های مختلفی به خود بگیرند و شدت آنها وابسته به میزان کمبود، مدت زمان مواجهه و دوره‌ای از زندگی که کمبود در آن رخ می‌دهد می‌باشد.
وی اضافه کرد: بروز گواتر یا بزرگ‌شدن غده تیروئید به‌دنبال کمبود ید، کم‌کاری تیروئید در صورت عدم تولید کافی هورمون‌های تیروئیدی، اختلال در رشد و تکامل عصبی به‌ویژه در جنین و دوران اولیه زندگی و همچنین بروز مشکلات بارداری و عوارض ناخواسته جنینی، از جمله عواقب عمده کمبود ید به شمار می‌آیند.
گیاهی با تأکید بر اینکه کمبود خفیف ید ممکن است هیچ علامت مشخصی نداشته باشد، بیان کرد: نبود گواتر یا نشانه‌های واضح، به معنای دریافت کافی ید نیست.
وی با اشاره به دستاوردهای برنامه غنی‌سازی نمک با ید در ایران ادامه داد: اجرای این برنامه تأثیر قابل توجهی در کاهش کمبود ید داشته و گزارش‌های علمی، وجود وضعیت خوب ید را در جمعیت ایران در مقاطع مختلف تأیید کرده‌اند. با این حال، نباید تصور کرد که همه گروه‌های جمعیتی در تمامی مناطق و در تمام دوره‌ها، به‌ویژه زنان باردار، الزماً ید کافی دریافت می‌کنند.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا خاطرنشان کرد: از این رو، پایش دوره‌ای غلظت ید موجود در ادرار در سطح جامعه، بررسی میزان ید در نمک‌های خوراکی و توجه به گروه‌های آسیب‌پذیر همچنان ضرورت دارد.
ارتباط کمبود ید با ناباروری و عوارض بارداری
گیاهی در مورد ارتباط کمبود ید با ناباروری، اختلالات تیروئید و عوارض بارداری توضیح داد: برای درک این رابطه باید تفاوتی بین اثر مستقیم کمبود ید و عواقب ناشی از اختلال عملکرد تیروئید قائل شد.
وی افزود: ید ماده اصلی برای تولید هورمون‌های تیروئیدی است و اگر میزان آن به‌طرز قابل توجهی کاهش یابد، می‌تواند منجر به اختلال در تولید این هورمون‌ها شده و در برخی شرایط به کم‌کاری تیروئید بینجامد. از سوی دیگر، هورمون‌های تیروئیدی نقش حیاتی در عملکرد عادی سیستم تولیدمثل، نظم چرخه قاعدگی و فرایندهای مرتبط با بارداری دارند.
او ادامه داد: در زنان مبتلا به اختلالات تیروئید، بسته به نوع و شدت این اختلالات، ممکن است ناهنجاری‌هایی در قاعدگی، اختلال در تخمک‌گذاری یا مشکلات مرتبط با باروری نمایان شود. همچنین، کم‌کاری تیروئید که درمان نشده باشد در دوران بارداری می‌تواند خطر بروز پیامدهای ناخواسته را برای مادر و جنین افزایش دهد.
گیاهی با تاکید بر پیامدهای کمبود شدید ید در دوران بارداری اظهار داشت: در صورت بروز کمبود شدید ید، به‌ویژه در اوایل بارداری، خطر اختلال در توسعه مغز و سیستم عصبی جنین به شدت افزایش می‌یابد. با این حال، شواهد در ارتباط با اثر کمبود خفیف ید بر پیامدهای باروری و بارداری در سرتاسر یکسان نیست و نتیجه‌گیری نباید فراتر از شواهد موجود باشد.
وی تأکید کرد: در مراکز درمان ناباروری، توجه به وضعیت تیروئید و کفایت دریافت ریزمغذی‌های پایه بخشی از یک رویکرد جامع در سلامت پیش از بارداری است.
منابع غذایی ید چیستند؟
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی جهاددانشگاهی ابن‌سینا در مورد منابع غذایی ید خاطرنشان کرد: نمک خوراکی یددار، ماهی و دیگر غذاهای دریایی، شیر و محصولات لبنی مختلف و تخم‌مرغ از جمله منابع حاوی ید محسوب می‌شوند.
وی افزود: میزان ید موجود در مواد غذایی به شرایط تولید، نوع علوفه مصرفی توسط دام، منشأ محصول و شیوه‌های فرآوری متفاوت است؛ بنابراین نمی‌توان برای همه این مواد غذایی میزان مشخصی در نظر گرفت.
گیاهی تأکید کرد که استفاده از نمک یددار باید به همراه رعایت اصل کاهش مصرف نمک باشد و اظهار داشت: نمک یددار یکی از مهمترین ابزارها برای تأمین ید در سطح جامعه به‌شمار می‌رود، اما باید توجه داشت که به خاطر جذب ید، مصرف نمک افزایش نیابد.
وی توصیه کرد: خانواده‌ها به جای افزایش مقدار نمک مصرفی، از نمک خوراکی یددار استاندارد در یک رژیم غذایی متعادل استفاده کنند. همچنین بهتر است نمک در ظروف دربسته و دور از رطوبت و نور نگهداری شود و تا حد امکان در مراحل پایانی پخت به غذا افزوده شود تا از اتلاف ید جلوگیری شود.
نقش نمک مصرفی و رژیم غذایی در تأمین ید
لادن گیاهی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی جهاددانشگاهی ابن‌سینا، بر ضرورت توجه به منابع ید دریافتی تأکید کرد و گفت: نباید فرض کنیم که نمک موجود در تمام غذاهای صنعتی و فرآوری‌شده لزوماً یددار است؛ زیرا نوع نمک مورد استفاده در تولید این محصولات می‌تواند متفاوت باشد.
وی افزود: میزان کافی ید به ترکیب رژیم غذایی، نوع نمک مصرفی و نیازهای فرد بستگی دارد و برای زنان باردار و شیرده، انجام ارزیابی دقیق‌تر این عوامل دارای اهمیت بیشتری است.
زنان باردار و شیرده نیاز بیشتری به ید دارند
گیاهی در خصوص نیازهای خاص زنان باردار، شیرده و افراد در سن باروری بیان کرد: در دوران بارداری و شیردهی، نیاز به ید افزایش می‌یابد؛ چرا که بدن مادر باید نیازهای متابولیک خود و نیازهای جنین یا شیرخوار را تأمین کند.
وی افزود: مقدار روزانه مورد نیاز ید در بزرگسالان غیر باردار حدود ۱۵۰ میکروگرم است و این مقدار در دوران بارداری به ۲۲۰ تا ۲۵۰ میکروگرم در روز افزایش می‌یابد. همچنین، در دوران شیردهی، نیاز روزانه به حدود ۲۵۰ تا ۲۹۰ میکروگرم می‌رسد.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا اهمیت تأمین ید در رژیم غذایی زنان در سن باروری را یادآور شد و گفت: بر این اساس، توصیه می‌شود این زنان، به ویژه آن‌هایی که قصد بارداری دارند، از لحاظ دریافت کافی ید اطمینان حاصل کنند. در مورد زنان باردار یا شیرده، افرادی که به‌طرز سخت‌گیرانه‌ای گیاه‌خوار هستند یا فقط به طور محدود از منابع غذایی ید استفاده می‌کنند، ارزیابی دقیقتری از وضعیت آنها ضرورت دارد.
گیاهی تأکید کرد: در صورت لزوم به مصرف مکمل، انتخاب نوع و مقدار آن باید بر اساس رژیم غذایی، مکمل‌های دریافتی، وضعیت تیروئید و توصیه‌های بالینی انجام شود. مصرف خودسرانه دوزهای بالای ید یا محصولات جلبک دریایی توصیه نمی‌شود، زیرا دریافت بیش از حد ید نیز می‌تواند عملکرد تیروئید را مختل کند.
کمبود ید ممکن است در مراحل ابتدایی علائمی نداشته باشد
در مورد علائم ابتدایی کمبود ید و روش‌های شناسایی آن، وی این‌گونه بیان کرد: یکی از مشکلات کمبود ید این است که در مراحل اولیه ممکن است هیچ علائم بارز و مشخصی بروز نکند. در صورت ادامه کمبود و بروز مشکل در عملکرد تیروئید، ممکن است نشانه‌هایی مانند خستگی، احساس سرما، یبوست، خشکی پوست، کندی عملکرد ذهنی و گاهی اختلالات قاعدگی بروز کند. همچنین، بزرگ شدن غده تیروئید یا گواتر از نشانه‌های شناخته شده کمبود ید است.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا افزود: این نشانه‌ها اختصاصی نیستند و ممکن است در شرایط دیگر نیز مشاهده شوند؛ بنابراین تنها بر اساس علامت‌ها نمی‌توان کمبود ید را تشخیص داد.
گیاهی تأکید کرد: افراد نباید برای اطمینان از وضعیت ید بدن خود، به مصرف خودسرانه مکمل‌ها روی آورند. ارزیابی عملکرد تیروئید با آزمایش‌های مناسب و بررسی الگوی غذایی متناسب با شرایط هر فرد می‌تواند به اتخاذ تصمیمات بالینی کمک کند.
وی ادامه داد: اندازه‌گیری ید در یک نمونه ادرار به تنهایی برای تشخیص کمبود ید در یک فرد قابل اعتماد نیست و این شاخص بیشتر برای ارزیابی وضعیت ید در سطح جامعه کاربرد دارد.
غذاهای فرآوری شده لزوماً به افزایش دریافت ید کمک نمی‌کنند
گیاهی در مورد تأثیر تغییر الگوی غذایی و افزایش مصرف غذاهای فرآوری‌شده بر وضعیت ید جامعه اظهار داشت: تغییر در الگوی غذایی می‌تواند بر دریافت ید تأثیر بگذارد، اما باید به داده‌های پایش تغذیه‌ای برای قضاوت درباره وضعیت واقعی جامعه تکیه کرد و نه صرفاً بر تغییر عادات غذایی.
وی افزود: یکی از موضوعات قابل تأمل، افزایش مصرف غذاهای آماده و فرآوری‌شده است. اگر نمک مورد استفاده در تولید این محصولات یددار نباشد، افزایش مصرف آنها لزوماً به معنای افزایش دریافت ید نخواهد بود.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا تأکید کرد: نیاز به توجه همزمان به کاهش مصرف نمک و تأمین ید مورد نیاز بدن وجود دارد؛ چرا که کاهش مصرف نمک برای پیشگیری از فشار خون بالا و بیماری‌های قلبی وعروقی ضروری است؛ بنابراین راه‌حل درست افزایش مقدار نمک نیست، بلکه باید به موازات غنی‌سازی صحیح نمک خوراکی و پایش میزان ید دریافتی جامعه توجه کرد.
گیاهی با یادآوری ضرورت بررسی وضعیت ید در ایران گفت: برای مشخص کردن اینکه آیا کمبود ید در سال‌های اخیر افزایش یا کاهش یافته است، به داده‌های جدید و قابل مقایسه از مطالعات ملی نیاز داریم. در غیاب این داده‌ها، نمی‌توان تغییر مشخصی را به الگوی غذایی جدید مرتبط دانست و نتیجه‌گیری دقیقی بر مبنای آن انجام داد.
وی پیشنهاد کرد: مردم باید از نمک یددار استاندارد به مقدار کافی استفاده کنند، مصرف غذاهای پرنمک و فوق‌فرآوری‌شده را کاهش دهند و به کیفیت کلی رژیم غذایی خود توجه کنند. همچنین در سطح سیاست‌گذاری نیز بررسی میزان ید در نمک‌های مورد استفاده در صنایع غذایی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
ارتباط کمبود ید با متابولیسم و سلامت روان
گیاهی به تحلیل ارتباط میان کمبود ید، سلامت تیروئید، متابولیسم و سلامت روان پرداخت و گفت: ید برای تولید هورمون‌های تیروئیدی حائز اهمیت است و این هورمون‌ها در تنظیم مصرف انرژی، فعالیت سلول‌ها، کنترل دمای بدن و رشد و تحول سیستم عصبی نقش دارند.
وی افزود: در صورت کمبود ید و اختلال در عملکرد تیروئید، ممکن است تغییراتی در متابولیسم بدن بروز کند. به‌طور مثال، کم‌کاری تیروئید می‌تواند با خستگی، کاهش تحمل سرما، کاهش سرعت عملکرد ذهنی و تغییر وزن همراه باشد.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا ادامه داد: اختلالات تیروئید نیز می‌توانند منجر به تغییرات خلقی و علائمی چون افت انرژی یا مشکلات تمرکز شوند.
رژیم‌درمانی به تنهایی جایگزین برای درمان اختلالات تیروئید نیست
لادن گیاهی، با اشاره به ضرورت تشخیص دقیق اختلالات تیروئید گفت: هرگونه احساس خستگی، افزایش وزن یا تغییر خلق‌وخو به معنای کمبود ید یا ابتلا به بیماری تیروئید نیست. مشکلات روانی و اختلالات متابولیک می‌توانند علل متعددی داشته باشند و باید متناسب با شرایط هر فرد مورد بررسی قرار گیرند.
وی افزود: رژیم‌درمانی در این خصوص به دو شکل اصلی عمل می‌کند؛ اول، پیشگیری از کمبود ید و تأمین مقدار کافی آن از طریق رژیم غذایی و دوم، ارتقاء کیفیت تغذیه‌ای افرادی که دارای اختلالات تیروئیدی هستند.
وی ضمن تأکید بر اینکه رژیم غذایی نمی‌تواند جایگزین درمان‌های دارویی کم‌کاری یا پرکاری تیروئید باشد، خاطرنشان کرد: همچنین، مصرف بیش از حد ید نه‌تنها لزوماً سودمند نیست بلکه در برخی موارد می‌تواند عملکرد تیروئید را مختل کند؛ بنابراین بهترین رویکرد تأمین مقدار کافی ید به‌طور متعادل در کنار تشخیص و درمان پزشکی در صورت نیاز است.
توصیه‌های تغذیه‌ای به زوج‌هایی که قصد بارداری دارند
عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا در خصوص توصیه‌های تغذیه‌ای به زوج‌هایی که در اندیشه بارداری هستند، گفت: پیشنهاد می‌کنم مراقبت تغذیه‌ای را به زمان مثبت شدن تست بارداری موکول نکنند؛ زیرا توجه به سلامتی تغذیه‌ای پیش از بارداری، به‌ویژه توجه به کفایت ریزمغذی‌های ضروری، بخشی اساسی از آماده‌سازی برای یک بارداری سالم است.
وی افزود: انجام چند اقدام ساده و قابل اجرا می‌تواند در این زمینه مفید باشد؛ از جمله استفاده از نمک یددار استاندارد بدون افزایش مقدار کل نمک مصرفی و اضافه کردن منابع غذایی ید مانند لبنیات، تخم‌مرغ و ماهی به رژیم غذایی با توجه به شیوه تغذیه و وضعیت سلامت فرد.
گیاهی همچنین توضیح داد: افراد دارای رژیم غذایی سخت‌گیرانه گیاه‌خواری که لبنیات و تخم‌مرغ مصرف نمی‌کنند یا از نمک یددار استفاده نمی‌نمایند، بهتر است در مزیت دریافت ید با متخصص تغذیه یا پزشک مشاوره نمایند.
وی به اهمیت بررسی ترکیبات مکمل‌های دوران بارداری اشاره کرد و گفت: پیش از مصرف این مکمل‌ها، لازم است ترکیبات آنها مورد بررسی قرار گیرد؛ زیرا تمام مکمل‌های دوران بارداری شامل ید نیستند. در صورت نیاز به مکمل ید نیز، انتخاب مقدار و نوع آن باید بر اساس رژیم غذایی، وضعیت تیروئید و دیگر مکمل‌های مصرفی صورت گیرد. مصرف خودسرانه دوزهای بالای ید یا محصولات غلیظ‌شده جلبک دریایی توصیه نمی‌شود.
متخصص تغذیه با اشاره به توصیه‌های انجمن تیروئید آمریکا در راهنمای سال ۲۰۲۶ بیان کرد: در زنان پیش از بارداری، در دوران بارداری و شیردهی، دریافت روزانه ۱۵۰ میکروگرم ید در بسیاری از مواقع پیشنهاد می‌شود؛ اما این تصمیم‌گیری باید براساس دریافت غذایی، وضعیت ید در محل زندگی و شرایط پزشکی فرد انجام گیرد. برای افرادی که به اختلالات تیروئید مبتلا هستند یا داروهای تیروئیدی استفاده می‌کنند، هماهنگی با پزشک از اهمیت خاصی برخوردار است.
پیشگیری از کمبود ید نیازمند پایش مستمر و آموزش مناسب است
گیاهی در آستانه روز جهانی پیشگیری از اختلالات ناشی از کمبود ید به اهمیت مداخلات تغذیه‌ای مبتنی بر شواهد در حفظ سلامت جامعه تأکید کرد و گفت: در مواردی یک ریزمغذی که بدن به مقدار بسیار کمی به آن نیاز دارد، می‌تواند در رشد و تکامل انسان نقشی بسزا ایفا کند.
وی افزود: برای جلوگیری مؤثر از اختلالات ناشی از کمبود ید، باید سه اقدام به‌طور همزمان اتفاق بیفتد؛ نگهداری کیفیت و استاندارد غنی‌سازی نمک با ید، پایش مداوم وضعیت ید در جامعه و آموزش صحیح افراد در مورد منابع غذایی و مصرف متعادل مکمل‌ها.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا یادآور شد: برای مسئولان بهداشت، تداوم برنامه‌های پایش و توجه ویژه به زنان باردار و شیرده از اهمیت خاصی برخوردار است. رسانه‌ها نیز باید اطلاعات علمی را به زبانی ساده و دقیق منتشر کرده و از ایجاد ترس بی‌مورد یا ترویج مصرف خودسرانه مکمل‌ها جلوگیری کنند.
وی در پایان بر اهمیت رعایت تعادل در دریافت ید تأکید کرد و اعلام نمود: افراد نباید کمبود ید را نادیده بگیرند و در عین حال نباید تصور کنند که افزایش مقدار ید به‌طور قطع به معنای ارتقاء سلامتی است؛ هدف، تأمین ید به مقدار کافی و به‌طور متعادل است.
وی خاطرنشان کرد: به‌عنوان یک متخصص تغذیه تأکید می‌کنم که سلامت مادر و کودک از زمان قبل از بارداری آغاز می‌شود. آگاهی درباره تغذیه، دسترسی به غذای مناسب و مداخلات پیشگیرانه بر مبنای شواهد می‌تواند بسیاری از عوارض ناشی از کمبودهای تغذیه‌ای قابل پیشگیری را در جامعه کاهش دهد.
انتهای پیام