طبیعت در چنگال بحران‌ها؛ ۱۳ منطقه حفاظت‌شده زیست‌کره ایران در خطر
به نقل از ایسنا، ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره به‌عنوان یکی از گرانبهای‌ترین دارایی‌های طبیعی در سطح جهانی شناخته می‌شوند؛ مناطقی که هدف اصلی آنها فقط مراقبت از گونه‌های گیاهی و جانوری نیست، بلکه تعادل ایجاد شده میان حفاظت از تنوع زیستی، استفاده پایدار از منابع طبیعی و تأمین معیشت جوامع محلی نیز جزو وظایف آنهاست. امروز این مناطق بیش از هر زمان دیگری با تهدیداتی نظیر تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه‌ها، فعالیت‌های انسانی و حتی تبعات جنگ و ناامنی مواجه هستند؛ تهدیداتی که مرزهای سیاسی را نادیده گرفته و می‌توانند آسیب‌های غیرقابل جبرانی به طبیعت وارد کنند.
سوم نوامبر، معادل با ۱۳ آبان، به‌عنوان روز جهانی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره انتخاب شده است؛ فرصتی برای یادآوری اهمیت این مناطق در حفظ تنوع زیستی و تأکید بر 필요یت همزیستی انسان و طبیعت. شعار میراث امسال این روز نیز «زندگی پایدار از طریق حفاظت از تنوع زیستی» است؛ شعاری که بر ارتباط اساسی آینده جوامع انسانی با سلامت اکوسیستم‌ها تأکید می‌کند.
۱۳ ذخیره‌گاه زیست‌کره در ایران؛ ۶ میلیون هکتار ثروت طبیعی
طبق اطلاعات ارائه‌شده از سوی سازمان حفاظت محیط زیست، ایران دارای ۱۳ ذخیره‌گاه زیست‌کره در ۱۱ استان کشور است و وسعت این مناطق تقریباً ۶ میلیون هکتار می‌باشد. این ذخیره‌گاه‌ها شامل ارسباران، ارژن و پریشان، کویر، توران، میانکاله، دریاچه ارومیه، کپه‌داغ، تنگ صیاد و سبزکوه، گنو، حرا، هامون، گلستان و دنا هستند.
این مناطق بخشی از شبکه جهانی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره سازمان یونسکو به حساب می‌آیند؛ شبکه‌ای که طبق اطلاعات موجود، شامل ۷۸۴ ذخیره‌گاه در ۱۴۲ کشور انگشت‌نگاری است. اهمیت این مناطق تنها محدود به ارزش‌های اکولوژیکی آنها نیست، بلکه در مطالعات علمی، آموزش محیط زیست، حفظ دانش بومی و توسعه پایدار جوامع محلی نیز نقش عمده‌ای را ایفا می‌کنند.
ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره؛ پناهگاه گونه‌های در حال انقراض
ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در ایران به‌جز تنوع اکوسیستم‌های غنی جنگلی، کوهستانی، بیابانی و تالابی، زیستگاه‌های برخی از گونه‌های نادر و در خطر انقراض به شمار می‌آیند؛ گونه‌هایی که بقای آنها به سلامت زیستگاه‌های طبیعی وابسته است. در این راستا می‌توان به یوزپلنگ آسیایی، پلنگ ایرانی، گورخر ایرانی، خرس سیاه آسیایی، فک خزری و انواع پرندگان مهاجری که در حال انقراض هستند، اشاره کرد.
به‌طور مثال، ذخیره‌گاه زیست‌کره توران واقع در استان سمنان به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین زیستگاه‌های یوزپلنگ آسیایی در کشور شناخته می‌شود و نقشی چشمگیر در بقای این گونه به شدت در خطر انقراض ایفا می‌کند. همچنین ذخیره‌گاه‌های میانکاله و ارومیه به‌دلیل موقعیت تالابی خاص خود، میزبان گونه‌های متعدد پرندگان مهاجر هستند و ذخیره‌گاه حرا نیز از اکوسیستم‌های دریایی و ساحلی ارزشمند حفاظت می‌کند.
اهمیت این مناطق زمانی نمایان‌تر می‌شود که بدانیم تخریب زیستگاه، کاهش منابع آب، خشکسالی، تغییرات اقلیمی، شکار غیرمجاز و افزایش فعالیت‌های انسانی می‌تواند زنجیره حیات این گونه‌ها را تهدید کند. بنابراین، حفاظت از ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره تنها حفظ محدوده جغرافیایی نیست بلکه تلاشی است برای جلوگیری از انقراض گونه‌هایی که جزء میراث طبیعی ایران و جهان به شمار می‌روند.
تغییرات اقلیمی؛ تهدیدی فراتر از مرزهای محافظتی
تغییرات اقلیمی یکی از چالش‌های اصلی پیش روی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره است. بالا رفتن دمای کره زمین، تغییرات در الگوی بارش، خشکسالی‌های مستمر، کاهش منابع آبی، افزایش آتش‌سوزی‌های طبیعی و دگرگونی در پراکنش گونه‌های گیاهی و جانوری، همه می‌توانند ساختار اکوسیستم‌های طبیعی را تحت تأثیر قرار دهند.
در چنین شرایطی حتی مناطق حفاظت شده نیز از عواقب تغییرات اقلیمی در امان نمی‌مانند. کاهش منابع آبی در تالاب‌ها، خشک شدن زیستگاه‌های آبی، افزایش فشار بر پوشش گیاهی و مختل شدن تعادل میان گونه‌های جانوری از جمله پیامدهایی است که می‌تواند آینده ذخیره‌گاه‌های کشور را به چالش بکشد.
این تهدیدات برای ایران نیز تنها مسائلی دور از ذهن نیستند. با توجه به آماری که در مورد خسارات زیست‌محیطی ارائه شده، در حدود ۲۵ هزار میلیارد تومان (۲۵ همت) خسارت به محیط زیست گزارش شده که ضرورت توجه بیشتری به حفاظت از منابع طبیعی و تقویت سازوکارهای مدیریت بحران‌های محیط زیستی را نشان می‌دهد.
نبود قانون اختصاصی؛ چالشی در مدیریت ذخیره‌گاه‌ها
یکی از مسائل کلیدی در حفاظت از ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در ایران، نیاز به تدوین یک چارچوب قانونی و مدیریتی مشخص برای این مناطق است. اگرچه برخی از این ذخیره‌گاه‌ها تحت مدیریتش سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند و قوانین حفاظتی را شامل می‌شوند، اما مناطق حائل و بینابینی همچنان به‌عنوان بخش مهمی از ساختار ذخیره‌گاه‌ها نیازمند هماهنگی میان نهادهای اجرایی و همکاری جوامع محلی هستند.
علیرضا نجیمی - مدیرکل پیشین دفتر مدیریت زیستگاه‌ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست - اعلام کرده است که این سازمان برنامه‌ای برای تهیه پیش‌نویس قانونی جهت مدیریت ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در نظر دارد. به گفته او، یکی از اهداف این اقدام، تعیین وظایف نهادهای مسئول، ایجاد انسجام در مدیریت مناطق و تقویت مشارکت جوامع بومی و محلی است.
در همین راستا، حمید ظهرابی - معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست - نیز از نهایی‌سازی آیین‌نامه اجرایی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در کمیسیون حقوقی و قضایی دولت خبر داده است. این آیین‌نامه پس از طی مراحل قانونی و تصویب هیأت وزیران، چارچوب مدیریتی خاصی برای این مناطق تعیین خواهد کرد.
اهمیت این آیین‌نامه در این است که ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره صرفاً مناطق ممنوعه برای فعالیت انسانی نیستند؛ در الگوی مدیریتی آنها سه ناحیه اصلی شامل هسته مرکزی، منطقه حائل و ناحیه بینابینی تعریف شده است. در این رویکرد، حفاظت از طبیعت باید در کنار انجام فعالیت‌های اقتصادی پایدار، پژوهش و حفظ معیشت جوامع محلی دنبال شود.
تأسیس شبکه ملی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره
در همین راستا، کیانوش داوودی - مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست - از تأسیس شبکه ملی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره خبر داد و به ایسنا گفت: در حال حاضر، این شبکه به فعلیت درآمده و بر روی پلتفرم‌های داخلی مشغول به فعالیت است.
وی اضافه کرد: این شبکه به‌عنوان بستری برای تبادل تجربیات میان عشایر، روستائیان و حتی مسئولان محلی در ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره مطرح است. افراد و گروه‌های گوناگون می‌توانند تجربیات و روش‌های خود را در این بستر به اشتراک گذاشته و از دانش و راهکارهای یکدیگر بهره‌مند شوند.
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست تصریح کرد: راه‌اندازی این شبکه می‌تواند به تقویت ارتباط میان جوامع محلی، ارتقاء تبادل دانش و به اشتراک‌گذاری تجربه‌های موفق یاری رساند. زمانی که تجربه‌های باارزش در مناطق مختلف به ثبت برسند و به افراد دیگر دسترسی داده شود، امکان استفاده وسیع‌تری از آنها برای حفاظت از طبیعت، مدیریت منابع طبیعی و افزایش تاب‌آوری در برابر تغییرات زیست‌محیطی فراهم خواهد شد.
داوودی در ادامه افزود: دانش بومی عشایر و روستاییان به‌ویژه در مناطق ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره، یک منبع ارزشمند به حساب می‌آید. این دانش نه‌تنها ناشی از تجربیات طولانی‌مدت زندگی در طبیعت است، بلکه می‌تواند در مواجهه با چالش‌های کنونی محیط زیست مانند تغییر اقلیم، کمبود آب و تخریب مراتع راهگشا باشد. لذا شناسایی، ثبت، نگهداری و انتقال این تجربیات باید به‌عنوان بخشی از برنامه‌های حفاظت از تنوع زیستی و مدیریت پایدار سرزمین مورد توجه قرار گیرد.
حفاظت از ذخیره‌گاه‌ها؛ مسئولیتی فراتر از سازمان محیط زیست
یکی از مواردی که همچنان به توجه جدی نیاز دارد، تقویت نقش جوامع محلی در حفاظت از ذخیره‌گاه‌ها است. افرادی که زندگی و معیشت آنها با جنگل، مرتع، تالاب و منابع آبی پیوند خورده است، می‌توانند در حفاظت از این مناطق نقشی مؤثر ایفا کنند، به شرطی که سیاست‌های حفاظتی با نیازهای اقتصادی و اجتماعی آنها سازگار باشد.
ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره، برخلاف برداشت عمومی، صرفاً مناطق محافظت شده متعارف نیستند. این مناطق در نقاط مختلف جهان محل گذران زندگی و فعالیت میلیون‌ها نفر هستند و می‌توانند بستری برای آزمون الگوهای موفق همزیستی انسان و طبیعت باشند. در این مدل، توسعه اجتماعی و اقتصادی نه تنها متضاد با حفاظت محیط زیست، بلکه در هم‌پیوندی با آن تعریف می‌شود.
اصل پنجاهم قانون اساسی نیز بر این نکته تأکید دارد که حفظ محیط زیست وظیفه‌ای عمومی تلقی می‌شود. به همین دلیل، حفاظت از ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره نمی‌تواند صرفاً بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست باشد و نیازمند همکاری کلیه نهادهای اجرایی، دانشگاه‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد، جوامع محلی و مشارکت عمومی است.
در شرایطی که تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه‌ها و پیامدهای ناشی از جنگ و بحران‌های انسانی، فشار بیشتری بر طبیعت وارد کرده‌اند، ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره به یک پشتوانه قوی برای تاب‌آوری اکوسیستم‌ها تبدیل شده‌اند. با این حال، ثبت جهانی این نواحی به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده بقای آنها باشد. آنچه که می‌تواند آینده این دارایی‌های طبیعی را تضمین کند، مدیریت یکپارچه، وضع قوانین مؤثر، تأمین منابع مالی لازم برای حفاظت و مشارکت واقعی مردم در حراست از طبیعت خواهد بود.
سرمایه‌های طبیعی ایران از جنگل‌های هیرکانی تا تالاب‌های میانکاله و هامون، میراثی نیستند که بتوان به سادگی از بین برد. روز ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره فرصتی است تا بار دیگر بر اهمیت حفاظت از این مناطق و تأثیر آن بر زندگی امروز و فردای خود تأکید کنیم.
انتهای پیام