رادیولوژی، نمایانگر لایه‌های نهفته بدن/ آیا سی‌تی‌اسکن و رادیوگرافی می‌توانند باعث بروز سرطان شوند؟
پیشرفت‌های تکنولوژیکی در عرصه تصویربرداری پزشکی، از جمله رادیوگرافی، سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن و ام‌آرآی، نگرش پزشکان را نسبت به تشخیص و درمان دگرگون کرده و شفافیت بیشتری در نمایاندن جزییاتی ایجاد کرده که در گذشته دسترسی به آن‌ها دشوار شده بود. در این بین، تخصص و تجربه کارشناسان رادیولوژی به‌عنوان عامل کلیدی در تحلیل این تصاویر و تبدیل آن‌ها به اطلاعات مفید پزشکی، نقشی حیاتی دارد.
روز رادیولوژی فرصتی است برای تأکید بر اهمیت دانشی که در بسیاری از مراحل مراقبت‌های پزشکی تأثیرگذار است؛ دانشی که می‌تواند به‌عنوان سرنخی اولیه قبل از شروع درمان، جان بیماران را نجات دهد.
تصویربرداری پزشکی، چشم سوم پزشکان در تشخیص زودهنگام بیماری‌هاست
دکتر سروین مأذنی، متخصص رادیولوژی، در مصاحبه‌ای با ایسنا، به اهمیت تصویربرداری پزشکی در تشخیص به‌موقع بیماری‌ها اشاره کرد و گفت: رشته رادیولوژی به‌عنوان یکی از ارکان مهم پزشکی، امکان تشخیص دقیق و به‌موقع بیماری‌ها را فراهم می‌آورد و در نتیجه می‌تواند از آسیب‌های احتمالی به بیماران جلوگیری کرده، زمان را صرفه‌جویی کند و خطاهای درمانی را کاهش دهد.
او با بیان این‌که رادیولوژی به طور عمیق با فناوری‌های نوین ارتباط دارد، افزود: این رشته به‌سرعت با تحولات علمی و تکنولوژیک همگام شده و امکاناتی را برای تسریع در تشخیص و درمان فراهم می‌کند. به‌عنوان یک رشته پاراکلینیکی ماکروسکوپیک، رادیولوژی به پزشکان این امکان را می‌دهد که با دیدی جامع‌تر به بررسی علائم و یافته‌های بیماران بپردازند و استخوان‌ها و بافت‌های بدن را بیشتر مشاهده کنند.
مأذنی ادامه داد: رادیولوژی در برخی موارد می‌تواند پیش از ظهور علائم بالینی به تشخیص بیماری‌ها کمک کند. این رشته به‌ویژه در غربالگری بیماری‌های جدی و خطرناکی نظیر سرطان پستان که متأسفانه شیوع بالایی دارد، نقش ویژه‌ای ایفا می‌کند. تشخیص زودهنگام این بیماری‌ها منجر به افزایش طول عمر و بهبود کیفیت زندگی بیماران می‌شود و هزینه‌های اضافی را از دوش نظام سلامت و بیماران برمی‌دارد.
او همچنین به نقش گسترش یافته رادیولوژی در درمان اشاره کرد و گفت: امروزه این رشته علاوه بر کمک به تشخیص زودهنگام بیماری‌ها، با انجام مداخلات تحت هدایت تصویربرداری، نقش مؤثری نیز در درمان ایفا می‌کند. این فرآیندها برخی بیماری‌ها را با رویکردهای کم‌تهاجمی‌تر درمان می‌کنند و در مواردی ممکن است نیاز به جراحی را به‌طور کامل از بین ببرند. علاوه بر این، استفاده از این روش‌ها زمان بهبود بیماران را نیز کاهش می‌دهد.
پیشرفت فناوری‌های تصویربرداری، افزایش دقت و سرعت تشخیص
این متخصص رادیولوژی در ادامه درباره مهم‌ترین تحولات فناوری در تصویربرداری پزشکی در سال‌های اخیر گفت: تحولات عمده‌ای در این حوزه به وقوع پیوسته است که از جمله آن‌ها می‌توان به نوآوری در دستگاه‌های سونوگرافی نسل جدید اشاره کرد. فناوری‌های جدید شامل کریستال‌ها و پردازشگرهای نوین، این امکان را فراهم آورده‌اند که تصاویر با کیفیت و وضوح بسیار بالاتر تولید شود و به تشخیص بیماری‌هایی نظیر سرطان پستان و تیروئید با دقت بالا کمک کنند.
او افزود: سونوگرافی در غربالگری جنین و مراقبت‌های دوران بارداری، همچنین ارزیابی بیماران ترومایی نقش بسزایی دارد. به‌علاوه، از آن‌جایی که این روش به اشعه ایکس وابسته نیست، به‌عنوان یک گزینه بی‌خطر در بسیاری از موارد شناخته می‌شود و می‌تواند نیاز به سایر تکنیک‌های تصویربرداری را کاهش دهد.
مأذنی همچنین به پیشرفت‌های دستاوردهای تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) اشاره کرد و گفت: دستگاه‌های پیشرفته ام‌آرآی که دارای قدرت میدان مغناطیسی ۱.۵، سه و به‌تازگی هفت تسلا هستند، از دیگر تحولات بزرگ این حوزه به شمار می‌آیند که با کاهش زمان تصویربرداری و ارائه کیفیت بالاتر، امکان بررسی دقیق‌تر بافت مغز، قلب، پروستات و سایر اندام‌ها را فراهم کرده‌اند.
او ادامه داد: نسل جدید سی‌تی‌اسکن‌ها با سرعت بیشتر و کیفیت بهتر و در بسیاری از پروتکل‌ها با دوز اشعه کمتر، این امکان را به پزشکان می‌دهند تا جزئیات بیشتری از اندام‌ها را ثبت کنند. همچنین، کاهش زمان واقعی تصویربرداری موجب می‌شود که پزشکان قادر به بررسی بخشی وسیع‌تر از بدن و ارگان‌های مختلف به‌طور هم‌زمان باشند، بدون این‌که دوز بالاتری از اشعه به بیمار تابیده شود.
این متخصص رادیولوژی در مورد پیشرفت‌های ماموگرافی نیز بیان کرد: ماموگرافی توموسنتز یا سه‌بعدی یکی از فناوری‌های نوین در این زمینه است که در مقایسه با ماموگرافی سنتی، امکان تحلیل دقیق‌تری از بافت پستان را فراهم می‌کند. همان‌طور که می‌دانیم، ماموگرافی در شناسایی میکروکلسیفیکاسیون‌ها که برخی اوقات تنها و نخستین نشانه‌های سرطان پستان به شمار می‌آیند، نقش کلیدی دارد.
او اضافه کرد: ماموگرافی توموسنتز بدون افزایش قابل توجه دوز اشعه، با ارزیابی تصاویر در لایه‌های متعدد، این امکان را برای پزشکان فراهم می‌کند که به نحو دقیق‌تری پارانشیم پستان را بررسی کنند. همچنین به دلیل کاهش نیاز به فشار و کشش پستان، می‌تواند ناراحتی و درد بیمار در حین تصویربرداری را کم کند و موجب ارتقاء همکاری بیماران با پزشکان در انجام این بررسی‌ها گردد.
ضرورت تصویربرداری در کنار توجه به خطرات احتمالی اشعه
مأذنی در پاسخ به این سوال که آیا روش‌هایی چون سی‌تی‌اسکن و رادیوگرافی ممکن است خطراتی برای سلامت افراد به همراه داشته باشند، گفت: بله، سی‌تی‌اسکن و رادیوگرافی از اشعه یونیزان استفاده می‌کنند و قرار گرفتن در معرض این اشعه، به‌ویژه با دُزهای بالا یا به‌طور مکرر، ممکن است احتمال ابتلا به سرطان را در درازمدت افزایش دهد.
او با تاکید بر این نکته که نباید این خطر را بزرگ‌نمایی کرد، ادامه داد: زمانی که نیاز به انجام سی‌تی‌اسکن برای تشخیص بیماری مهمی مانند آمبولی ریه، خونریزی مغزی یا آسیب‌های داخلی وجود داشته باشد، اغلب مزایای تشخیصی آن بیشتر از خطرات احتمالی ناشی از اشعه است.
این متخصص رادیولوژی به دو اصل بنیادی در تصویربرداری با اشعه یونیزان اشاره کرد: اصل اول، توجیه‌پذیری یا Justification، به این معنا که تصویربرداری تنها در صورت وجود ضرورت پزشکی انجام می‌شود. اصل دوم، بهینه‌سازی یا ALARA به معنای حفظ دوز اشعه در حداقل ممکن، بدون آنکه کیفیت تصویر و دقت تشخیص تحت تأثیر منفی قرار گیرد، تاکید دارد.
او با اشاره به نیاز به حساسیت بیشتر در انتخاب روش‌های تصویربرداری برای کودکان و زنان باردار افزود: استفاده مناسب از سونوگرافی و ام‌آرآی، بررسی سوابق تصویربرداری قبلی بیمار و طراحی پروتکل‌های کم‌دوز از کلیدهای اصلی برای کاهش خطرات احتمالی اشعه هستند.
هوش مصنوعی جایگزین متخصص رادیولوژی نمی‌شود
مأذنی در ادامه با اشاره به تأثیر هوش مصنوعی بر آینده رادیولوژی و تشخیص بیماری‌ها بیان کرد: به زعم من، هوش مصنوعی یکی از بزرگترین تحولات عصر دیجیتال و از مهم‌ترین تغییرات آینده در رشته رادیولوژی خواهد بود. اما نباید آن را رقبا برای متخصصان رادیولوژی در نظر گرفت، بلکه باید به هوش مصنوعی به‌عنوان ابزاری قوی در کنار پزشک نگاه کرد.
او افزود: هوش مصنوعی می‌تواند کمک شایانی به کاهش خطاهای تشخیصی و تسریع در روند گزارش‌دهی کند، اما فرآیند تشخیص نیازمند همکاری نزدیک پزشکان بالینی، پرستاران، اعضای تیم رادیولوژی از جمله رادیولوژیست‌ها و متخصصان این حوزه، تیم آزمایشگاه و داروسازان است.
این متخصص رادیولوژی خاطرنشان کرد: پزشکی نه تنها به معنای شناسایی یک ضایعه در تصویر است. رادیولوژیست باید تصاویر را در کنار علائم بیمار، سوابق پزشکی، نتایج آزمون‌های مختلف و یافته‌های دیگر روش‌های تصویربرداری تحلیل نماید و به ارزیابی اهمیت بالینی آن‌ها بپردازد. معتقدم آینده متعلق به رادیولوژیست‌هایی است که می‌توانند از هوش مصنوعی به‌صورت مؤثری بهره‌برداری کنند، نه آنکه هوش مصنوعی آن‌ها را جایگزین کند.
تصویربرداری پیشرفته‌تر همیشه به معنای تشخیص بهتر نیست
مأذنی در پاسخ به این سوال که در چه مواردی انجام MRI، سی‌تی‌اسکن یا رادیوگرافی ضروری است و در چه شرایطی می‌توان از تصویربرداری غیرضروری جلوگیری کرد، اظهار کرد: در ابتدا باید شرح‌حال و معاینه کامل بالینی صورت گیرد و وجود علائم هشداردهنده بررسی شود. روش‌های مختلف تصویربرداری نیز باید طبق نیازهای تشخیصی به‌دقت مورد ارزیابی قرار گیرند.
او افزود: در برخی موارد، روش‌های تصویربرداری مکمل یکدیگر هستند و نمی‌توان آن‌ها را به‌جای یکدیگر استفاده کرد. بسته به نوع شرح‌حال و شکایت بیمار، ممکن است رادیوگرافی یا سونوگرافی به‌عنوان مراحل ابتدایی تشخیص مورد استفاده قرار گیرد و در صورت نیاز به بررسی‌های تکمیلی، سی‌تی‌اسکن یا ام‌آرآی بسته به نوع بیماری و ضرورت تشخیصی در مراحل بعدی مورد استفاده قرار گیرد.
این متخصص رادیولوژی به تصورات نادرست برخی بیماران درباره روش‌های تصویربرداری پیشرفته اشاره کرد و گفت: بعضاً بیماران به اشتباه گمان می‌کنند که هرچه روش تصویربرداری پیشرفته‌تر باشد، نتیجه بهتری را به‌دست خواهند آورد در حالی که این تصور نادرست است و ممکن است در برخی موارد منجر به انحراف مسیر تشخیص گردد. در واقع، در بسیاری از موارد یک رادیوگرافی ساده به تنهایی می‌تواند پاسخگوی نیازهای بالینی پزشک باشد. هدف ما انجام بیشترین تعداد تصویربرداری نیست، بلکه انتخاب بهترین و مناسب‌ترین روش برای هر بیمار است.
او همچنین به حجم بالای هزینه‌های خرید تجهیزات رادیولوژی، هزینه‌های نگهداری و دشواری‌های تأمین قطعات یدکی در صورت خرابی، اشاره کرد و تأکید کرد که این موارد مشکلات جدی برای مراکز تصویربرداری ایجاد کرده است.
مأذنی همچنین به عدم توازن میان هزینه‌ها و درآمد مراکز تصویربرداری اشاره کرد و گفت: نبود پوشش بیمه‌ای مناسب و عدم تطابق تعرفه‌ها با هزینه‌های واقعی، وضعیتی را به وجود آورده است که هزینه‌های تصویربرداری برای بیماران بالا و تعرفه‌های دریافتی برای مسئولان مراکز تصویربرداری بسیار پایین است. این موضوع نارضایتی هر دو گروه را به‌دنبال دارد.
وی همچنین به اقدامات انجام‌شده جهت توزیع عادلانه تجهیزات در کشور اشاره کرد و گفت: به‌رغم تمامی چالش‌ها، تلاش‌های نظام سلامت در سال‌های اخیر برای تأمین و توزیع عادلانه تجهیزات نباید نادیده گرفته شود. در بسیاری از شهرستان‌ها و مناطق دورافتاده، دستگاه‌های سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن و ام‌آرآی طبق استانداردهای جهانی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
وی با تأکید بر این‌که تأمین و توزیع نیروی انسانی متخصص نیز با چالش‌های خاص خود همراه است، یادآور شد: شرایط خاص اقتصادی و تحریم‌ها تأثیر مستقیمی بر توزیع نیروی انسانی داشته است. یکی از اصلی‌ترین مسائل در این زمینه، تأمین هزینه‌ها و فراهم کردن امکانات رفاهی اولیه برای نیروهای متخصص و مجرب است. هرچند در چند سال اخیر حرکات مثبتی برای بهبود این وضعیت مشاهده شده، اما در مجموع این مشکلات دسترسی بیماران به خدمات تصویربرداری مناسب را با محدودیت‌هایی مواجه کرده است.
این متخصص رادیولوژی در پاسخ به این سوال که مردم برای انتخاب مرکز تصویربرداری و اطمینان از کیفیت خدمات به چه نکاتی باید توجه کنند، بیان کرد: ضرب‌المثل معروف «مشک آن است که خود ببوید، نه آنکه عطار بگوید» حاکی از این است که زمان بسیاری از مسائل را روشن می‌کند، و اعتماد به‌تدریج و با توجه به بازخوردهای مثبت شکل می‌گیرد.
او افزود: در حوزه درمان، علم و آگاهی و همچنین تجربه به همراه تجهیزات پیشرفته نقشی اساسی در کیفیت خدمات دارند. به علاوه، فراهم کردن محیطی امن برای بیمار و برقراری ارتباط مناسب میان بیمار، پزشک معالج و متخصص رادیولوژی، از اهمیت ویژه‌ای در روند تشخیص برخوردار است و می‌تواند به روند کار کمک کند.
افزایش نامتناسب ظرفیت دستیاری، کیفیت آموزش رادیولوژی را کاهش می‌دهد
دکتر مهسا کرباسی، متخصص رادیولوژی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز در گفت‌وگو با ایسنا به بررسی مهم‌ترین عوامل موثر در بروز خطاهای تشخیصی در تصویربرداری پزشکی پرداخت و گفت: بار بالای کاری، خستگی پزشکان، عدم دسترسی به اطلاعات پزشکی کافی، کیفیت ضعیف تصاویر و شباهت یافته‌های تصویربرداری در شرایط مختلف، از جمله عواملی هستند که احتمال بروز خطاهای تشخیصی را افزایش می‌دهند.
او بر ضرورت دسترسی رادیولوژیست‌ها به اطلاعات کامل بیمار در فرایند تشخیص تأکید کرد و گفت: این امر به‌ویژه در تحقیقات بیماری‌های پیچیده بسیار مهم است؛ تحلیل تصاویر بدون آگاهی از علائم بالینی، نتایج آزمایشات و سوابق پزشکی ممکن است به تشخیص نادرست منجر شود.
کرباسی با تأکید بر برگزاری جلسه‌های مشترک بین رادیولوژیست‌ها و سایر متخصصان پزشکی افزود: این جلسات به افزایش دقت تشخیص و انتخاب بهترین روش‌های درمانی کمک می‌کند و می‌تواند به تصمیم‌گیری بهتر درباره وضعیت بیمار منجر شود.
استفاده بالینی از هوش مصنوعی در رادیولوژی همچنان محدود است
این متخصص رادیولوژی با توجه به وضعیت کاربرد هوش مصنوعی در حوزه تصویربرداری پزشکی در کشور اظهار داشت: علی‌رغم پیشرفت‌های قابل توجه در تحقیقات مرتبط با هوش مصنوعی، استفاده بالینی و فراگیر از این فناوری هنوز محدود است و آماری از مقیاس استفاده از آن وجود ندارد.
او کمبود زیرساخت‌های سخت‌افزاری و پردازشی، موانع دسترسی به نرم‌افزارهای پیشرفته، نبود بانک‌های اطلاعاتی و مراکز داده استاندارد، و همچنین چالش‌های مالی و قانونی را از عمده‌ترین موانع توسعه کاربرد هوش مصنوعی در این حوزه برشمرد.
کرباسی ادامه داد: متاسفانه، جمع‌آوری داده‌های مورد نیاز به دلیل فقدان یک نظام طبقه‌بندی مناسب، به‌طور قابل‌توجهی زمان‌بر و در برخی موارد تقریباً غیرممکن شده است. علاوه بر آن، هوش مصنوعی نیازمند قانون‌گذاری و تدوین مقررات مناسب در مراحل توسعه و به‌کارگیری است.
ضرورت بازنگری در آموزش رادیولوژی متناسب با پیشرفت فناوری
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز در ادامه به وضعیت آموزشی رشته رادیولوژی در کشور پرداخت و بیان کرد: آموزش رادیولوژی در ایران به لحاظ مبانی علمی و مهارت‌های تشخیصی از سطح مناسبی برخوردار است، اما تسریع در پیشرفت فناوری، به‌ویژه در زمینه هوش مصنوعی، نیاز به بازنگری مداوم در برنامه‌های آموزشی را به وجود آورده است.
او در ادامه در خصوص کمبود تجهیزات به‌روز در مراکز آموزشی انتقاد کرد و افزود: متأسفانه، تمهیداتی برای تجهیزات پیشرفته در بسیاری از بیمارستان‌های بزرگ و مراکز ارجاعی کشور، به‌ویژه در استان آذربایجان شرقی وجود ندارد و تلاش‌ها برای رفع این معضل تا کنون موثر واقع نشده است.
کرباسی همچنین به موضوع افزایش ظرفیت پذیرش دستیاران تخصصی در دانشگاه‌ها اشاره و بیان کرد: وزارت بهداشت به‌طور سالیانه ظرفیت پذیرش دستیاران را افزایش می‌دهد؛ در حالی که تعداد رزیدنت‌ها با امکانات و ظرفیت‌های آموزشی متناسب نیست و این عدم تعادل به کیفیت آموزش تخصصی آسیب می‌زند.
افزایش بی‌رویه ظرفیت دستیاری، چالش جدی آموزش متخصصان رادیولوژی
این متخصص رادیولوژی، چالش اصلی در تربیت متخصصان را به افزایش نامتناسب تعداد رزیدنت‌ها در هر سال و عدم وجود امکانات کافی برای آموزش آن‌ها نسبت داد و گفت: رشد بی‌رویه تعداد ورودی‌ها در هر سال موجب کاهش محسوس کیفیت آموزشی خواهد شد.
او ادامه داد: امکانات آموزشی موجود در بسیاری از مراکز نیز قدیمی و فرسوده است. به‌طور کلی، رشته‌های تخصصی پزشکی، به‌ویژه رادیولوژی، به شدت وابسته به فناوری‌های روز هستند و برای حفظ اعتبار علمی این رشته، باید در راستای پیشرفت‌های علمی حرکت کنیم.
کرباسی همچنین محدودیت‌های موجود در امکانات آموزشی را به‌عنوان چالش‌های دیگر این حوزه مطرح کرد و نیاز به آموزش‌های فوق‌تخصصی را یادآوری کرد و گفت: برای حل این مشکلات، علاوه بر ایجاد تعادل در ظرفیت پذیرش دستیاران با توجه به امکانات موجود، باید به کیفیت آموزش و ارتقای شرایط کاری و معیشتی متخصصان و رزیدنت‌ها توجه ویژه‌ای شود.
او با اشاره به فشارهای اقتصادی بر نیروهای جوان رادیولوژی خاطرنشان کرد: متأسفانه شرایط اقتصادی و هزینه‌های بالا، فشار مضاعفی بر رزیدنت‌ها و جوانان کار در این رشته وارد می‌کند و باید برای بهبود شرایط کار و حرفه‌ای این گروه، اقداماتی جدی انجام شود.
انتهای پیام