خشکسالی در ایران کماکان به قوت خود باقی است؛ بارندگیهای اخیر به معنای خاتمه بحران آبی نیست
بر اساس گزارش ایسنا، دکتر مهدی زارع در وبینار "خشکسالی و تغییر اقلیم؛ آیا بحران در ایران به پایان میرسد؟" با تأکید بر تأثیرات خشکسالی و تغییرات اقلیمی بر تمدنهای باستانی، بیان داشت: مطالعات تاریخی نشان میدهند که خشکسالیهای شدید و تغییرات قابل توجه اقلیمی در دورههای متفاوت، از جمله عوامل کلیدی بر روند تضعیف و فروپاشی برخی تمدنها بودهاند.
وی در ادامه به بررسی وضعیت نقاط بحرانی خشکسالی، سیلاب و بحرانهای اقلیمی در ایران پرداخت و افزود: بر مبنای تحقیقات و مقالات علمی منتشر شده در حدود یک دهه گذشته، نواحی شرقی و جنوب شرقی ایران بهعنوان مناطقی حساس نسبت به مخاطرات اقلیمی شناسایی شدهاند. به علاوه، بخش عظیمی از جمعیت کشور در کلانشهرهایی مثل تهران، مشهد، اصفهان، کرمان و زاهدان ساکن هستند که بسیاری از این شهرها در نواحی خشک و با منابع آبی محدود واقع شدهاند.
زارع با اشاره به تجمع جمعیت در کلانشهرها، تعداد ساکنان تهران را بیش از ۱۰ میلیون نفر بیان کرد و ادامه داد: متمرکز شدن جمعیت در برخی نقاط کشور نتیجۀ عوامل گوناگونی از جمله تغییرات تاریخی، مهاجرت و حتی جنگها بوده است. این عوامل به همراه شرایط اقلیمی، بر جابهجایی و تحولات تمدنها تاثیر گذاشته و در برخی مناطق منجر به تضعیف یا نابودی آنها شدهاند.
وی همچنین به نمونههایی از تمدنهای تاریخی اشاره کرد و گفت: در تاریخ تمدنها نظیر تمدنهای مایا، بینالنهرین و سومر، شواهدی از تأثیرات خشکسالیهای طولانیمدت بر بافت اجتماعی و اقتصادی این جوامع وجود دارد. برخی از این تمدنها در دورههای تاریخی به نمایندگی از قدرت و شکوفایی فرایانی برخوردار بودند، اما تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آبی به تدریج منجر به تضعیف آنها گردید.
این استاد از پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله افزود: در ناحیه بینالنهرین، خشکسالی و کاهش منابع آب جاری از جمله عواملی بودند که به همراه سایر شرایط، باعث نارضایتی اجتماعی و اختلال در سازماندهی شهرهای سومری و دگرگونیهای اجتماعی شدند. همچنین تغییرات اقلیمی در قسمتهایی از سوریه نیز یکی از موضوعات برجستهای است که در مطالعات تاریخی و اقلیمی به آن پرداخته شدهاست.
زارع به بررسی تاریخ ایران اشاره کرد و گفت: در یک مقاله علمی به بررسی وضعیت تمدنها و سلسلههای تاریخی ایران از جمله ایلامیان، هخامنشیان و اشکانیان در رابطه با دورههای خشکسالی و تغییرات اقلیمی پرداخته شدهاست. نتایج این تحقیق نشان میدهد که بین تحولات تاریخی و دورههای خشکسالی در این منطقه، همزمانیهایی مشهود بودهاست.
بارندگی و پرسشهایی درباره پایان خشکسالی
وی با تأکید بر اینکه خشکسالی در ایران هنوز به پایان نرسیده است، اظهار داشت: گاهی این سوال مطرح میشود که آیا خشکسالی به اتمام رسیده و با توجه به بارشهای اخیر، وضعیت آبی کشور به حالت عادی بازگشته است؟ در حالی که صرفاً وقوع بارندگی نمیتواند نشانهای از پایان خشکسالی باشد. وضعیت سدها نشان میدهد که بخش زیادی از ظرفیت آنها همچنان خالی است و بر اساس برخی گزارشها، میزان خالی بودن مخازن بیش از ۵۰ درصد برآورد شده است. بنابراین باید برای ارزیابی منابع آبی کشور، به شرایط ذخایر آب، حجم تجمعی بارشها و میزان کسری منابع توجه کرد و نمیتوان تنها با مشاهده چند بارندگی به نتیجهگیری در مورد پایان خشکسالی پرداخت.
این استاد دانشگاه با اشاره به روندهای اقلیمی در ایران، بیان کرد: بررسیهایی که در زمینه مطالعات و مقالات علمی صورت گرفته، نشان میدهد که در دورههای آتی، فراوانی و مدت زمان وقوع دورههای گرم بهطور چشمگیری افزایش مییابد. همچنین فراوانی خشکسالیها نیز رو به فزونی خواهد بود و در برخی مناطق، با افزایش بارشهای سنگین روبرو خواهیم بود؛ خصوصاً در نواحی زاگرس، در حالی که در بعضی دیگر از مناطق کاهش بارش پیشبینی میشود. بنابراین، کشور بهطور مداوم در معرض تنش آبی و خشکسالی قرار دارد و با انواع مخاطرات اقلیمی مواجه است. افزایش تکرار دورههای گرمای شدید، وقوع بارشهای سنگین و همزمانی برخی از این مخاطرات، نشاندهنده وضعیت پیچیده و چندگانه اقلیمی ایران میباشد.
وی همچنین به کسری وسیع منابع آبی در کشور اشاره کرد و گفت: این کسری به سادگی و با چند سال بارندگی قابل جبران نیست. در عین حال، میزان مصرف آب هنوز بالا است و به ویژه در کلانشهرها، کاربرد بهینه و کارآمد منابع آب در بسیاری از مواقع محسوس نیست. ادامه این روند ممکن است شرایط ناپایداری منابع آبی را تشدید کند. برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی و تغییر شرایط محیطی میتواند پیامدهای خطرناکی را به همراه داشته باشد. در برخی نواحی، مانند خوزستان، مشکلاتی از قبیل رسوبات تبخیری، آلودگی منابع آب و سایر آسیبهای محیطی نیازمند توجه جدی هستند.
پدیدههای حدی و ضرورت مدیریت
این محقق در حوزه زلزله و مخاطرات طبیعی با اشاره به همزمانی خشکسالی و بارندگیهای شدید و ناگهانی افزود: یکی از موارد کلیدی در شرایط اقلیمی کنونی، وقوع بارشهای شدید و سیلابهای ناگهانی میباشد، بهویژه در دورههای خشکسالی. برای نمونه، در آبانماه، مواردی از آبگرفتگی و سیلاب در مشهد گزارش شده که در طی ۴۸ ساعت، منجر به مشکلاتی از قبیل آبگرفتگی معابر، زمینلغزش در جادهها و اختلال در مسیرهای شهری گردید. این وقایع نشان میدهند که حتی در شرایط کمبود آب و خشکسالی، خطر بارشهای شدید و سیلابهای ناگهانی وجود دارد که لزوم برنامهریزی برای مدیریت همزمان این مخاطرات را دوچندان میکند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر لزوم اصلاح مدیریت منابع آب، گفت: نیاز است که مدیریت مصرف، احیای آبخوانها، تغذیه مصنوعی منابع آب زیرزمینی و کنترل برداشت از این منابع بهطور جدی پیگیری شود. همچنین آمادگی در برابر مخاطرات ترکیبی، شامل گرمای شدید، خشکسالی، بارشهای سنگین و سیلابها اهمیت فراوانی دارد. ضروری است که برای مدیریت بحرانهای اقلیمی، برنامهای جامع و متناسب با ویژگیهای هر منطقه تدوین گردد. باید مشخص شود که در مناطق غربی، شمالی، مرکزی و سایر نواحی کشور چه اقداماتی برای مقابله با مسائل مربوط به کمآبی، خشکسالی و مخاطرات ناشی از تغییرات اقلیمی در نظر گرفته شدهاست.
وی همچنین به تهیه نقشهای بر اساس دادههای موجود از وضعیت مناطق مختلف کشور اشاره کرد و گفت: بررسیها نشان میدهد که بخشهای مرکزی، شرقی و جنوب شرقی ایران از جمله نواحی با بالاترین میزان مواجهه با مخاطرات خشکسالی هستند.
انتهای پیام