به نقل از خبرنگار مهر، پویش «۲۰ درجه» به منظور مدیریت بهینه مصرف گاز در ماههای سرد سال به مرحله اجرا درآمده است. پیام این پویش به جای توصیه عمومی برای صرفهجویی در مصرف گاز، از مشارکتکنندگان میخواهد که دمای محیط زندگی خود را اندازهگیری کرده و در صورت امکان، آن را در محدوده ۱۸ تا ۲۰ درجه سانتیگراد تنظیم کنند. این تفاوت، قدرت پیام را به نمایش میگذارد، اما سادگی یک توصیه به خودی خود تضمین نمیکند که مردم آن را به مرحله اجرا درآورده یا تأثیر آن را در مصرف گاز تجربه کردهاند.
حضور اخیر سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در یکی از گردهماییهای شبانه با عنوان «جانفدا» در تهران و ارائه راهکارهای کاهش مصرف گاز به حاضران، نمونهای از انتقال پیام پویش به فراتر از قالب اطلاعیههای رسمی بود. ظرفیت این حضور تنها در ارتباط با مخاطبان جدید نیست؛ بلکه گفتوگوی مستقیم فرصتی فراهم میآورد تا مسئولین بشنوند چرا برخی خانوادهها نمیتوانند اقداماتی که در یک پیام ساده به نظر میرسد را انجام دهند.
به عنوان مثال، تنظیم دمای ترموستات در یک خانه با سیستم گرمایشی مستقل با شرایط دمایی در آپارتمانی که گرمایش آن از موتورخانه مشترک تأمین میشود، یکسان نیست. در اولین مورد، تصمیمگیری میتواند تنها در اختیار یک فرد باشد، در حالی که در مورد دوم، ممکن است مدیر ساختمان و ساکنان باید بر سر تنظیمات به توافق برسند. رسانهها هنگامی موثر واقع میشوند که این تفاوتها را مدنظر قرار دهند: به یک مخاطب، نحوه اندازهگیری دما را توضیح دهند و به مخاطبی دیگر بگویند از کجا شروع کنند تا گرمایش مشترک را تنظیم کنند.
پوشش رسانهای این گفتوگوها، زمانی ارزش آموزشی خواهد داشت که صرفاً به بازنشر تصاویر حضور مسئولین محدود نشود. سؤالات متداول مردم میتواند به ویدئوهای کوتاه، گزارشهای حوزهای یا راهنماهای لازم برای مدیران ساختمان تبدیل شود. آموزش همچنین باید مرزهای ایمنی و صرفهجویی را نیز مشخص کند: مسدود کردن مسیر تهویه یا دستکاری وسایل گازسوز، راهکاری برای کاهش مصرف نخواهد بود و دمای مناسب برای سالمندان، نوزادان و افراد بیمار باید با توجه به نیازهای خاص آنان تعیین گردد.
آیا همکاری مردم به کم کردن مصرف کمک کرده است؟
برای پاسخ به این سؤال، باید میان سه مقوله تفکیک قائل شد: دیده شدن پویش، تغییر در رفتار و کاهش مصرف. تعداد بازدیدهای یک ویدئو یا بازنشر یک شعار نشان میدهد پیام چقدر دیده شده است، نه اینکه چند خانوار تنظیمات گرمایشی خود را تغییر دادهاند. یک بررسی نمونهای میتواند روشن کند چند خانواده پس از برخورد با این پیام، دما را اندازهگیری یا تنظیم کردهاند. دادههای مصرف، اگر به درستی مقایسه شوند، نشان میدهد آیا تغییر آثار قابل شناسایی در سطح شبکه ایجاد کرده است یا خیر.
مقایسه ساده مصرف امروزی با دیروز برای چنین قضاوتی کافی نیست. اگر هوا گرمتر باشد، بخشی از کاهش مصرف میتواند تحت تأثیر شرایط جوی قرار گیرد. به گونه مشابه، در روزهای سردتر، مصرف ممکن است بیشتر باشد، اما کمتر از مقداری خواهد بود که بر اساس آن شرایط انتظار میرفت. تفکیک مصرف خانگی از مصرف تجاری و اداری، به حدی که دادهها اجازه میدهند، و مقایسه روزهایی با دماهای مشابه، تصویر واضحتری ارائه میدهد. حتی در این صورت نیز نمیتوان همه تغییر را به پویش موکول کرد بدون بررسیهای بیشتر.
بنابراین، حضور میدانی مدیرعامل و تکرار پیام «۲۰ درجه» میتواند به جلب توجه و آغاز گفتوگو کمک کند، اما برای اعلام موفقیت پویش، انتشار نتایج رفتار سنجی و آمار قابل مقایسه الزامی است. سؤالی دیگر این است که آیا تغییر رفتار همچنان پس از پایان موج سرما و در پس تبلیغات ادامه خواهد داشت. اگر یک خانواده تنها در شب دریافت هشدار، دما را تنظیم کند، پویش فقط یک واکنش زودگذر ایجاد کرده است؛ تغییر عادت وقتی رخ میدهد که تنظیم گرمایش به بخشی از روال خانه یا ساختمان تبدیل شود.
آمار لحظهای چگونه میتواند به تصمیمگیری مردم کمک کند؟
انتشار عدد مصرف گاز، اگر به محدود شدن به چند میلیون متر مکعب باشد، ممکن است برای مخاطب عادی چندان واضح نباشد. بیشتر مردم نمیدانند این عدد نشاندهنده مصرف بالا یا پایین است، به کدام بخش از مصرف مربوط میشود و چه اقداماتی به عهده آنان است. یک تابلوی عمومی مصرف، باید به همراه عدد اصلی، زمان آخرین بهروزرسانی، محدوده جغرافیایی، بخشهای مشمول آمار و مبنای مقایسه را نیز نمایش دهد. اگر دادهها به شکلی روزانه بهروز میشوند، بهتر است آنها را «آمار روزانه» بنامیم، نه «آمار لحظهای».
برای مثال، یک تابلوی استانی میتواند روند مصرف چند روز اخیر را در کنار دماهای هوا نشان دهد و توضیح دهد مصرف در مقایسه با روزهایی با سرمای مشابه چه تفاوتی کرده است. در کنار نمودار همچنین میتوان توصیهای متناسب با وضعیت آن روز گذاشت: «اگر اتاق بیش از حد گرم است، به جای باز کردن پنجره، در صورت امکان تنظیم گرمایش را کاهش دهید.» با این ترتیب، عدد از یک خبر گذرا به اطلاعاتی تبدیل میشود که مخاطب میتواند با توجه به آن تصمیمگیری کند.
انتخاب رسانه نیز به اندازه طراحی نمودار اهمیت دارد. یک تابلوی آنلاین برای کسانی مناسب است که میخواهند روندها را پیگیری کنند، اما همه مردم برای پیگیری وضعیت مصرف به وبسایت مراجعه نمیکنند. زیرنویس تلویزیونی، رادیوی محلی، رسانههای استانی و پیامکها در روزهای اوج مصرف میتوانند همان اطلاعات را به شیوهای سادهتر منتقل کنند. پیامک اگر هر روز با متن ثابت تکرار شود، به تدریج نادیده گرفته خواهد شد؛ ارزش آن در به موقع بودن، توضیح وضعیت و ارائه یک اقدام مشخص است.
بازخوردی که اعتماد را تقویت میکند
گام بعدی این است که مردم نتایج مشارکت خود را نیز ببینند. اگر پس از یک موج سرما، مصرف در سطح پایینتری نسبت به میزان مورد انتظار بوده، شرکت گاز میتواند توضیح دهد که این پیشبینی چگونه آماده شده و چه عواملی ممکن است در آن تأثیرگذار بودهاند. اگر کاهش معناداری مشاهده نشده، اعلام آن نیز میتواند مفید باشد: شاید پیام به دست مخاطب رسیده باشد اما اختیار تنظیم گرمایش در دست او نبوده، یا توصیه، در نوع ساختمان وی کاربردی نداشته است. انتشار گزارشات حاوی نتایج نامطلوب، به اصلاح مراحل بعدی پویش کمک خواهد کرد.
اطلاعرسانی عمومی نباید به رتبهبندی بیمورد شهرها یا سرزنش ساکنان نواحی سرد تبدیل گردد. شرایط آب و هوایی، کیفیت عایقبندی و نوع سامانه گرمایشی بر مصرف تأثیرگذار هستند. برای گزارشات عمومی، دادههای کلی کفایت میکند و نیازی به نمایش اطلاعات خانوارها نیست. در کنار دعوت از مردم برای تنظیم دما، نهادهای عمومی هم میتوانند اقداماتی که برای تنظیم گرمایش ادارات و کاهش هدررفت انرژی ساختمانها انجام دادهاند را اعلام کنند تا مسئولیت مدیریت مصرف تنها به دوش خانوارها نباشد.
پویش «۲۰ درجه» از امتیاز بارز برخوردار است که به جای ارائه یک توصیه کلی، نقطه شروعی قابل سنجش را معرفی میکند. گفتوگوهای مستقیم با شهروندان میتواند موانع اجرای آن را شفاف کند و انتشار منظم آمار نیز میتواند نشاندهنده تغییرات بوده و معیار موفقیت صرفاً به تعداد دفعات شنیده شدن شعار پویش محدود نگردد؛ بلکه هدف اصلی این است که مردم بدانند چه کاری از عهدهشان برمیآید، امکان انجام آن را داشته باشند و بتوانند نتایج را در آماری شفاف و قابل مقایسه مشاهده کنند.