ساختمانهایی که گاز کشور را بلعیدهاند!
بنابر گزارش ایسنا، با آغاز فصل سرد، نگرانیها در خصوص ناترازی گاز در ایران دوباره به یکی از دغدغههای جدی در حوزه انرژی بدل شده است؛ آسیبهایی که بر اثر جنگ ۴۰ روزه به بخشی از تاسیسات فرآورش گاز وارد آمده و محدودیتهای ناشی از ظرفیت تأمین، شرایط زمستان امسال را پیچیدهتر کرده است. مسئولان پیشبینی کردهاند که کشور با کسری ۴۳۰ میلیون مترمکعبی گاز روبهرو خواهد بود و تأمین گاز در برخی استانها با دشواری مواجه خواهد شد. در همین راستا، مقامات از مردم خواستهاند که مصرف گاز خود را کاهش دهند.
طبق گزارشهای موجود، تقریبا ۳۰ درصد از مصرف گاز ایران مربوط به بخشهای خانگی و تجاری است، که این رقم در فصول سرد سال به ۸۰ درصد افزایش مییابد. نکته حائز اهمیت این است که میزان گاز مصرفی یک منزل صرفاً به تعداد وسایل گرمایشی مانند بخاریها و پکیجها یا زمان فعالیت آنها بستگی ندارد؛ بلکه ویژگیهای ساختاری ساختمان نیز تأثیرگذار است. به واقع، هرچه یک ساختمان گرمای بیشتری را از دست بدهد، سیستم گرمایشی ملزم است انرژی بیشتری صرف تولید دماهای مطلوب کند.
عایقکاری؛ نخستین گام در راستای کاهش مصرف گاز
یکی از عوامل کلیدی در اتلاف انرژی در ساختمانها، انتقال حرارت از طریق دیوارها، سقف و کف است. در بناهایی که عایق حرارتی مناسبی ندارند، گرمای تولیدشده توسط سیستمهای گرمایشی خیلی سریع به محیط خارج انتقال مییابد و از این رو سیستم گرمایش ناچار است برای حفظ دمای مطلوب به مدت بیشتری فعالیت کند. استفاده از موادی همچون پشم سنگ، پلیاستایرن و پلییورتان در لایههای عایق دیوار و سقف میتواند این انتقال حرارت را به شکل قابل توجهی کاهش دهد.

پنجرهها؛ یکی از شیوههای اصلی اتلاف گرما
پنجرهها نیز عامل مهمی در هدررفت انرژی به شمار میآیند. در ساختمانهایی که پنجرههای تکجداره یا قابهای غیراستاندارد دارند، انتقال حرارت و ورود هوای سرد میتواند بخش زیادی از انرژی گرمایشی را به هدر دهد. به کارگیری پنجرههای دوجداره، شیشههای کمگسیل و قابهای دارای شکست حرارتی میتواند این فرآیند را کاهش دهد. همچنین، درزبندی دقیق پیرامون پنجرهها و درهای خارجی اهمیت بالایی دارد؛ زیرا حتی اگر یک پنجره از کیفیت مطلوبی برخوردار باشد، در صورت نصب نادرست نمیتواند مانع ورود هوای سرد شود. از سوی دیگر، ساختمان باید دارای تهویه مناسب و کنترلشده باشد. عایقکاری و درزبندی به معنای حذف تهویه نیست؛ زیرا تهویه ناکافی میتواند کیفیت هوای درونی و ایمنی ساکنان را به خطر اندازد.

نقشه ساختمان و جهتگیری جغرافیایی نیز در مصرف گاز مؤثرند
تأثیر طراحی معمارانه بر مصرف انرژی محدود به مصالح و تجهیزات نمیشود. جهتگیری ساختمان، محل قرارگیری پنجرهها، فرم هندسی و نحوه تقسیمبندی فضاهای داخلی میتواند نیاز به گرمایش را تحت تأثیر قرار دهد. به عنوان مثال، ساختمانی با سطوح خارجی زیاد و نواقص متعدد در نما، در شرایط مشابه عموماً مسیرهای بیشتری برای انتقال گرما به محیط بیرون خواهد داشت. اما برعکس، ساختمانهایی با فرم فشردهتر و نسبت سطح پوسته به حجم کمتر، در عرصه کاهش اتلاف حرارت وضعیت بهتری دارند. جهت ساختمان نیز حائز اهمیت است. در ایران که در نیمکره شمالی واقع شده است، طراحی مناسب نمای جنوبی و پنجرهها میتواند به بهرهگیری مؤثر از تابش خورشید در فصل زمستان کمک کند. این روش، که به نام «گرمایش غیرفعال خورشیدی» شناخته میشود، میتواند بخشی از انرژی ضروری ساختمان را بدون نیاز به مصرف گاز تأمین کند. همچنین در طراحی داخلی میتوان با تفکیک حرارتی فضاها، گرمایش بخشهای پرکاربرد را از نواحی که کمتر استفاده میشوند، تفکیک کرد. بدین ترتیب، نیازی به گرمکردن همزمان و با شدت یکسان تمامی قسمتهای ساختمان نیست.

پژوهشهای علمی چه میگویند؟
اهمیت کیفیت ساخت در مصرف انرژی صرفاً یک فرضیه مهندسی نیست و در پژوهشهای انجامشده در ایران نیز به طور جدی مورد مطالعه قرار گرفته است. در مقالهای با عنوان «اطلس نیاز گرمایشی ساختمانهای مسکونی ایران» که در سال ۲۰۲۱ در نشریه علمی Building Simulation منتشر گردیده، پژوهشگران با تجزیه و تحلیل دادههای آماری و پرسشنامههای ۵۰۰ ساختمان و شبیهسازی یک ساختمان مرجع در اقلیمهای مختلف کشور، نیاز گرمایشی بناهای ایرانی را ارزیابی کردند. در سردترین مرکز استان بررسیشده، میانگین شاخص به ۲۶.۳ مترمکعب و در گرمترین مرکز استان ۲.۲ مترمکعب به ازای هر مترمربع در سال ثبت شده است. این تفاوت نشان میدهد که شرایط اقلیمی و ویژگیهای ساختاری چقدر میتوانند بر میزان نیاز به گرمایش تأثیرگذار باشند. البته این اعداد فقط نشانگر مصرف گرمایش هستند و نباید بدون توجه به تغییرات آبوهوایی، به عنوان مقایسه مستقیم کیفیت ساختمانهای دو شهر interpreta شوند.
در بررسی دیگری که در سال ۲۰۲۵ در نشریه Buildings منتشر شد، محققان با استفاده از ۱۷۲۸ سناریوی شبیهسازی، عملکرد ساختمانهای مسکونی تهران را بر پایه ویژگیهای پوسته خارجی، نوع پنجره، شرایط سکونت و چگونگی مجاورت سطوح ساختمان تحلیل کردند. نتایج به دست آمده نشان میدهند که جهت ساختمان و میزان تماس دیوارها با عایقکاری میتواند بین ۱۱ تا ۳۹ درصد از مصرف انرژی را کاهش دهد. همچنین کاهش ضریب انتقال حرارت دیوار خارجی در مدلهای تحلیلشده نیز حدود ۵ تا ۱۰ درصد کاهش مصرف کل انرژی ساختمان را به همراه داشته است.
آیا مقررات ساختمانی ایران به این موضوع توجه داشتهاند؟
در ایران، مقررات خاصی برای کاهش مصرف انرژی در ساختمانها موجود است. مبحث نوزدهم مقررات ملی ساختمان تحت عنوان «مدیریت انرژی در ساختمان»، ضوابط مرتبط با پوسته حرارتی، عایقکاری، تجهیزات گرمایشی و سرمایشی و عملکرد انرژی ساختمان را مشخص میکند. ویرایش پنجم این مبحث که در سال ۱۴۰۴ منتشر خواهد شد، موضوعاتی شامل روشهای تجویزی، شبیهسازی عملکرد انرژی، پایش مصرف و بهینهسازی بناهای موجود را نیز در بر میگیرد.
با این وجود، چالش اصلی در این زمینه تنها در تدوین مقررات خلاصه نمیشود؛ بلکه به میزان رعایت و نظارت بر اجرای آنها نیز بستگی دارد. حتی اگر طراحی ساختمان شامل عایق حرارتی بوده باشد، اما در مرحله ساخت از مصالح نامناسب استفاده شود یا عایق به شکل درستی اجرا نگردد، در عمل کارایی انرژی ساختمان به آن صورت که باید، حاصل نخواهد شد. همچنین، بخش عمدهای از ساختمانهای فعلی کشور بر اساس استانداردهای جدید انرژی بنا نشدهاند. بنابراین، اصلاح شیوه ساخت ساختمانهای جدید به تنهایی نمیتواند کافی باشد و بازسازی بناهای قدیمی نیز باید در اولویت قرار گیرد.

کاهش مصرف ساختمانها چه تأثیری بر ناترازی گاز دارد؟
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مورد توجه قرار میگیرد که اثر بهینهسازی ساختمانها در سطح ملی مورد بررسی قرار گیرد. برای نمونه، چنانچه سهم بخش خانگی و تجاری را بهطور فرضی ۳۰ درصد از مصرف سالانه گاز کشور در نظر بگیریم، کاهش ۱۵ درصدی مصرف در این بخش میتواند معادل ۴.۵ درصد از کل مصرف سالانه گاز کشور را صرفهجویی کند. در کوتاهمدت، اقداماتی نظیر درزبندی پنجرهها، عایقکاری لولههای آب گرم، تنظیم تجهیزات گرمایشی و بهینهسازی سیستمهای فرسوده میتوانند به کاهش مصرف کمک کنند. در طولانیمدت نیز عایقکاری دیوار و سقف، تعویض پنجرهها، اصلاح نقشههای معماری و الزام به رعایت استانداردهای انرژی در ساختوساز اهمیت تعیینکنندهتری پیدا میکنند. البته این محاسبه یک سناریوی ساده است و نمیتوان آن را به معنای پیشبینی قطعی صرفهجویی در نظر گرفت. همچنین، تمام مصرف خانگی و تجاری به گرمایش فضا محدود نمیشود و بخشی از آن به مصرف آب گرم و پختوپز اختصاص دارد.
در شرایطی که ایران با محدودیت تأمین گاز در فصل زمستان مواجه است، بهینهسازی ساختمانها میتواند علاوه بر کمک به کاهش هزینههای خانوارها، بخشی از فشار تقاضا بر روی شبکه گاز را نیز کاهش دهد. در نهایت، مقابله با وضعیت مصرف بالای انرژی در ساختمانها سادهتر از آن چیزی است که فقط با توصیه به مردم برای کاهش استفاده از وسایل گرمایشی ممکن باشد. راهحلها میتواند شامل ساخت ساختمانهایی باشد که گرما را به طور مؤثرتری حفظ نمایند و برای تأمین دمای آسایش به انرژی کمتری نیاز داشته باشند؛ شاید پیش از آنکه از مردم بخواهیم خانههایشان را کمتر گرم کنند، باید ساختمانهایی طراحی کنیم که گرمای خود را به آسانی از دست ندهند.
ساختمانهای فرسوده؛ قابلیت پنهان برای صرفهجویی در مصرف گاز
یکی از چالشهای کلیدی در کاهش مصرف انرژی در بخش ساختمان، وضعیت بناهایی است که پیش از تدوین و اجرای الزامات جدید بهرهوری انرژی ساخته شدهاند. در حالی که مقررات جدید ساختوساز بر عایقکاری حرارتی و کاهش اتلاف انرژی تأکید دارند، اما بخش قابل توجهی از ساختمانهای موجود هنوز از نظر کیفیت پوسته خارجی، نوع پنجرهها و سیستمهای گرمایشی با استانداردهای کنونی فاصله دارند. در چنین بناهایی، حتی استفاده از تجهیزات گرمایشی نسبتاً جدید نیز لزوماً به کاهش مصرف قابل ملاحظهای از گاز نخواهد انجامید؛ چرا که بخشی از گرمای تولید شده پیش از آنکه بتواند آسایش حرارتی ساکنان را تأمین کند، از طریق دیوارها، سقف، کف و پنجرهها به خارج منتقل میشود.
بنابراین، بهینهسازی مصرف انرژی نمیتواند صرفاً به ساختمانهای جدید محدود شود. عایقکاری دیوارها و سقف، تعویض پنجرههای قدیمی، درزبندی شکافها و بهینهسازی تجهیزات گرمایشی در ساختمانهای قدیمی میتواند ظرفیت قابل توجهی را برای کاهش نیاز به گاز ایجاد کند. اما اجرای این اقدامات به شرایط فنی بنا، هزینههای بازسازی و وضعیت مالکیت ساختمان بستگی دارد. در ساختمانهای آپارتمانی، تصمیمگیری در مورد عایقکاری نمای خارجی یا سقف ممکن است نیاز به توافق میان مالکان داشته باشد. از بنابراین، برنامهریزی برای بهسازی انرژی ساختمانهای موجود باید به عنوان بخشی از سیاست مدیریت مصرف گاز قرار گیرد.
هزینههایی که مانع رشد مشارکت میشوند!
با وجود مزایای عایقکاری و کاهش اتلاف حرارت، یکی از موانع گسترش این اقدامات، هزینه اولیه اجرای آنهاست. عایقکاری دیوارهای خارجی، اصلاح سقف، نصب پنجرههای دوجداره و بهسازی سیستمهای گرمایشی نیازمند سرمایهگذاری است؛ هزینهای که برای بسیاری از خانوارها، به ویژه در ساختمانهای قدیمی، ممکن است سنگین باشد. واقعیت این است که علیرغم کاهش هزینه انرژی خانوار در بلندمدت، پرداخت هزینه اولیه همچنان یکی از موانع اساسی اجرای این اقدامها محسوب میشود.
علاوه بر این، قیمت پایین نسبی انرژی برای برخی مشترکان در مقایسه با هزینههای اجرای پروژههای بهینهسازی، میتواند انگیزه اقتصادی برای سرمایهگذاری در زمینه عایقکاری را کاهش دهد. به عبارتی دیگر، ممکن است خانوار از نظر فنی قابلیت کاهش مصرف گاز را داشته باشد، اما صرفهجویی مالی ناشی از این اقدام در کوتاهمدت برای جبران هزینه اولیه کفایت نکند. از این رو، سیاستهای حمایتی مانند ارائه تسهیلات کمبهره، کمکهزینه عایقکاری، مشوقهای مالی و طرحهای بهسازی انرژی ساختمان میتوانند نقش کلیدی در ارتقای مشارکت خانوارها ایفا کنند. در چنین شرایطی، بهینهسازی ساختمان دیگر تنها یک توصیه به مصرفکنندگان نخواهد بود، بلکه به یک برنامه اقتصادی قابل اجرا تبدیل میشود.
سیاستگذاری فراتر از توصیههای عمومی برای کاستن از مصرف
کاهش مصرف گاز در ساختمانها نه تنها مزیتهایی برای خانوارها ایجاد میکند، بلکه میتواند به کاهش فشار بر شبکه سراسری گاز و آزادی بخشی از ظرفیت عرضه برای نیروگاهها و صنایع نیز یاری رساند. از این منظر، سرمایهگذاری در بهینهسازی ساختمانها به عنوان نوعی سرمایهگذاری در امنیت انرژی کشور به حساب میآید. با این حال، وصول به این هدف مستلزم سیاستگذاری فراتر از توصیههای عمومی برای کاهش مصرف است.
دولت میتواند از طریق طراحی برنامههای مشخص برای بهسازی ساختمانهای موجود، ارائه تسهیلات مالی، پشتیبانی از تولید مصالح عایق استاندارد و تقویت نظارت بر اجرای مقررات ملی ساختمان، زمینههای کاهش اتلاف انرژی را فراهم آورد. همچنین، استفاده از سازوکارهایی نظیر گواهی عملکرد انرژی ساختمان میتواند به شفافسازی وضعیت مصرف انرژی در بازار مسکن کمک کند. در این راستا، خریداران و مستاجران نیز میتوانند هنگام انتخاب ملک، علاوه بر موقعیت و امکانات ساختمان، به کیفیت عایقکاری و هزینههای احتمالی گرمایش آن توجه نمایند.
نکته مهم این است که هزینههای بهینهسازی انرژی نباید به طور کامل بر دوش خانوارها بیفتد؛ زیرا بخش قابل توجهی از ساختمانهای پرمصرف، نتیجه الگوی ساختوساز گذشته و ضعف در اجرای الزامات فنی هستند. در نتیجه، ترکیبی از نظارت مؤثر بر ساختمانهای جدید و حمایت مالی از اصلاح ساختمانهای قدیمی میتواند راهی پایدارتر برای کاهش مصرف گاز رقم بزند.
انتهای پیام