شاهکارهای مهندسی مایا؛ اسرار تولید عسل در سکونت‌گاه‌های باستانی فاش گردید

براساس گزارش هریتیج دیلی، طی تحقیقات باستان‌شناسی بر روی خط آهن مایا در ایالت کینتانا رو مکزیک، باستان‌شناسان موفق به کشف بقایای یک زنبورستان پیش از کلمبی شده‌اند؛ این ساختار به منظور پرورش زنبورهای بی‌نیش مایا طراحی و ساخته شده بود. این کشف به ما بینش‌های جدیدی درباره شیوه‌های سازمان‌دهی منزلت‌ها، فرآیند تولید عسل و مدیریت منابع طبیعی در جوامع باستانی مایا می‌دهد.

مؤسسه ملی مردم‌شناسی و تاریخ مکزیک (INAH) که خبر از این کشف داده است، بر این باور است که این محوطه نمونه‌ای منحصر به فرد از زنبورداری باستانی مایا بوده و نشان می‌دهد که تولید عسل جزئی اساسی از اقتصاد خانواده در این تمدن به شمار می‌رفته است.

این سازه در نزدیکی پارک طبیعی آکتون چن واقع در تولوم قرار گرفته و اولین بار در سال ۲۰۲۲، در جریان عملیات نجات‌بخشی باستان‌شناسی در فاز پنجم پروژه مسیر قطار مایا، شناسایی شد.

این زنبورستان که با کد T5_23001 شناخته می‌شود، حدوداً ۱۹٫۵ متر طول، ۳٫۹ متر عرض و ۱٫۲ متر ارتفاع دارد. کارشناسان باستان‌شناسی بر این باورند که داخل آن، ردیف‌هایی از تنه‌های توخالی درخت، موسوم به «خوبون» (Jobones) قرار می‌گرفته که برای نگهداری کلنی‌های زنبور بی‌نیش و فرآوری عسل به کار می‌رفته‌اند. این تنه‌ها زیر پوششی از مواد گیاهی قرار داشتند تا از باران و تابش شدید آفتاب در امان بمانند.

به گفته مقامات فرهنگی مکزیک، این مطلب نشان‌دهنده این است که خانه‌های مایا تنها به عنوان مکان زندگی نبوده، بلکه فضایی برای ترکیب فعالیت‌های روزمره، تولید غذا، کشاورزی و بهره‌برداری از منابع طبیعی برشمرده می‌شدند.

از جمله مهم‌ترین یافته‌های این محوطه، ۴۰ دیسک دایره‌ای شکل از سنگ آهک و مرجان است که قطر آن‌ها بین ۱۰ تا ۲۰ سانتی‌متر تخمین زده شده است.

تحقیقات نشان می‌دهد که این دیسک‌ها ممکن است درپوش‌های کندوهای چوبی بوده باشند. این قطعات در نزدیکی دیوارهای زنبورستان کشف شده‌اند، جایی که تعدادی سفال نیز یافت شده که به نظر می‌رسد برای نگهداری عسل استفاده می‌شدند.

به جز این موارد، ابزارهای سنگی دیگری نیز پیدا شده است؛ از جمله سنگ‌هایی که ممکن است به عنوان وزنه تور ماهیگیری به کار می‌رفته و سنگ‌های آسیابی که برای خرد کردن مواد غذایی استفاده می‌شده‌اند.

لوئیس ارنستو ناروائز مک، باستان‌شناس مؤسسه INAH، تأکید می‌کند که این دیسک‌ها حائز اهمیت بالایی هستند، چرا که نشان می‌دهند برخی روش‌های زنبورداری مایا ممکن است طی سال‌های متمادی تغییر چندانی نداشته باشد.

امروزه، در بسیاری از جوامع مایایی، زنبورهای سنتی به جای دیسک‌های سنگی، از پوشش‌های چوبی پوشیده با گل استفاده می‌کنند، هرچند که در برخی روستاها نمونه‌های سنگی هنوز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

پژوهشگران اکنون در نظر دارند سطح متخلخل این دیسک‌ها را برای شناسایی بقایای موم زنبور مورد بررسی قرار دهند؛ تحلیلی که ممکن است نقش واقعی آن‌ها در زنبورداری باستانی را تأیید کند.

زنبورستان با دیواره‌های سنگی که در آن‌ها سنگ‌های بزرگ به صورت افقی و سنگ‌های کوچک به صورت عمودی قرار داده شده‌اند، ساخته شده است. به غیر از این، در میان برخی از سنگ‌ها نیز سنگ‌های کوچک‌تری به کار رفته است که به استحکام بیشتر بنا کمک می‌کند. جهت سازه به سمت شرق و غرب است و نشان می‌دهد که فضای داخلی آن برای نصب چندین ردیف کندوی چوبی طراحی شده بوده است.

باستان‌شناسان بر این عقیده‌اند که این مجموعه به دوره پساکلاسیک متآخر مایا، بین سال‌های ۱۲۰۰ تا ۱۵۲۱ میلادی تعلق دارد؛ هرچند نمی‌توان احتمال استفاده از آن تا سال‌های آغازین دوران استعمار اسپانیا، یعنی حدود سال ۱۶۹۷ میلادی، را نادیده گرفت. تاریخ‌گذاری دقیق‌تر پس از مطالعه سفال‌های کشف‌شده انجام خواهد شد.

این زنبورستان تنها به خودی خود وجود نداشته است. تحقیقات منجر به کشف مجموعه‌ای بزرگتر از دیوارهای سنگی، سطوح صاف شده و پی ساختمان‌هایی شد که احتمالا کاربردی چون منزل یا انبار خانوادگی داشته‌اند.

کمتر از ۱۰۰ متر آن‌سوتر، بقایای یک سازه مشاهده می‌شود که احتمال می‌رود نیایشگاهی کوچک باشد. همچنین وجود سنوته و غار طبیعی نزدیکی به آن، نشان می‌دهد که انتخاب محل سکونت بر اساس دسترسی به منابع طبیعی انجام شده است.

مجموع این کشفیات تصویری از یک واحد مسکونی مایا فراهم می‌کند که در آن، اعضای خانواده همزمان به پرورش زنبور، کشت ذرت و لوبیا، نگهداری محصولات کشاورزی و دیگر فعالیت‌های روزمره می‌پرداختند.

این نتیجه با گزارش‌های تاریخی قرن شانزدهم همخوانی دارد؛ گزارش‌هایی که زنبورداری مایا را بخشی از ساختار اقتصادی و خانواده آن‌ها توصیف کرده‌اند.

نمونه‌های خاک این محوطه در حال حاضر در آزمایشگاه‌های یوکاتان مورد بررسی قرار می‌گیرند تا شرایط محیطی لازم برای پرورش گونه Melipona beecheii، زنبور بی‌نیش سنتی مایاها، بازسازی شود. در عین حال، سفال‌ها و ابزارهای سنگی نیز در آزمایشگاه‌های کینتانا رو و کامپچه تحت مطالعه‌اند.

مؤسسه INAH همچنین قصد دارد که زنبورستان‌های امروزی مایا را از جنبه مردم‌باستان‌شناسی نیز مطالعه کند تا نقاط مشابه و متفاوت آن‌ها با شواهد باستان‌شناسی افزون‌تر روشن شود.

اگر آزمایش‌های شیمیایی و فیزیکی وجود بقایای موم زنبور را بر روی دیسک‌های سنگی تصدیق کنند، پژوهشگران شواهد قوی‌تری در اختیار خواهند داشت که نشان می‌دهد این اشیاء واقعاً برای مسدود کردن کندوهای پیشاکلمبی استفاده می‌شده‌اند؛ کشفی که قادر است یکی از کامل‌ترین تصاویری که از شیوه تولید عسل در تمدن مایا سراغ داریم ارائه دهد.