به نقل از ایسنا محرم غیاثوند در مراسم افتتاحیه هفته جهانی فضا که در سالن وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات برگزار شد، بیان کرد: ایران از نخستین کشورهایی است که به اکتشافات فضایی توجه داشته است. این نگرش باعث شد تا نام برخی از دانشمندان ایرانی و مسلمان بر روی دهانه‌های ماه به ثبت برسد که خود گواهی بر تاریخ درخشان تمدن ما در عرصه نجوم و فضانوردی است. به دلیل ضرورت رصد اوقات شرعی، فصول و ماه‌های مختلف طبق دین اسلام، مسلمانان و ایرانیان همواره به مشاهده دقیق ستارگان و قمرها تمایل به‌خصوصی داشتند.
او در ادامه افزود: اولین رصدخانه‌های معتبر جهان که به شکل امروزی شناخته می‌شوند، در بغداد و تحت هدایت خوارزمی تأسیس گردید. در این مراکز، رصدهای دقیقی از وضعیت ستارگان انجام شد. اگرچه علم نجوم پیش از این در یونان، هند و چین وجود داشت، اما دانشمندان مسلمان آن را جمع‌آوری کرده و در رصدخانه‌ها پیشرفت دادند. دانشمندانی همچون فرغانی و صوفی هر کدام رصدخانه خاص خود را داشتند و تحقیقات گسترده‌ای انجام دادند. در حال حاضر، نام ۱۳ دانشمند مسلمان در لیست نام‌های ثبت شده بر روی دهانه‌های ماه شناسایی شده است؛ البته دیگر دانشمندان بزرگ همچون ابن‌هیثم و ابن‌سینا نیز وجود دارند که نام آن‌ها به این لیست افزوده نشده است.
غیاثوند ادامه داد: در عصر پیش از این، نظریه «بطلمیوسی» و الگوی «زمین‌محوری» بر جامعه علمی حاکم بود و تصور عمومی بر این بود که زمین مرکز عالم است و دیگر اجرام آسمانی به دور آن در حال چرخش‌اند. با این حال، دانشمندان مسلمان، به ویژه ابن‌هیثم و پس از آن خواجه نصیرالدین طوسی، در کتاب «تذکره» به نقد این نظریه پرداختند و مبانی آن را متزلزل ساختند. از آن زمان، شاگردان ایشان نیز معادلات نوینی را ارائه کردند.
وی همچنین به دستاوردهای دانشمندان ایرانی اشاره کرد و گفت: در دوران سلطنت جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی، رصدخانه خیام نیشابوری به‌عنوان یکی از بزرگترین رصدخانه‌های جهان افتتاح شد. در این زمان، خیام موفق به تدوین «تقویم جلالی» شد که امروزه نیز به‌عنوان دقیق‌ترین تقویم شناخته می‌شود و هنوز مورد استفاده است. سپس خواجه نصیرالدین طوسی رصدخانه مراغه را تأسیس کرد که نقطه عطفی در پیشرفت علم نجوم به شمار می‌رود. همچنین، رصدخانه‌ای در سمرقند به دست الغ‌بیگ بنا نهاده شد و غیاث‌الدین جمشید کاشانی، که از نخبگان ریاضیات و نجوم بود، مدیریت آن را بر عهده داشت. در نهایت، شاگردان این مکتب به‌طور کامل نظریه بطلمیوس را رد کردند و ثابت کردند که زمین هم حرکت می‌کند. این در حالی است که چند قرن بعد، کوپرنیک و دیگران به رصدهای جدید پرداختند و گالیله نشان داد که زمین به دور خورشید گردش دارد.
رئیس گروه فضایی صاایران با تأکید بر لزوم احترام به هویت اسلامی-ایرانی خود، یادآوری کرد که این علوم نتیجه کوشش‌های گذشتگان ما هستند. با این حال، او ابراز تاسف نمود که حدود ۳۰۰ سال در این حوزه به عقب بازگشته‌ایم و بسیاری از فرصت‌ها را از دست داده‌ایم. اما در سه دهه اخیر، مخصوصاً در ۲۶، ۲۷ سال گذشته، اقداماتی مؤثر برای جبران این عقب‌ماندگی صورت گرفته است.
بومی‌سازی صنعت فضایی
او نخستین گام بومی‌سازی صنعت فضایی ایران را پرتاب ماهواره «امید» در سال ۱۳۸۷ توصیف کرد و اظهار داشت که پس از آن، تلاش‌های متعددی در کشور به‌منظور گذر از مرحله تحقیقاتی و حرکت به سمت صنعتی‌سازی این حوزه شروع شد تا نیازهای جامعه را تامین کند.
غیاثوند ادامه داد: ما دو حوزه کلیدی را در این صنعت باید پیگیری می‌کردیم. نخستین هدف این بود که بتوانیم اجسام سنگین‌تر را در مدارهای بالاتر قرار دهیم؛ ماهواره «امید» که در سال ۱۳۸۷ پرتاب شد، یک ماهواره ۲۵ کیلوگرمی در کلاس نانوماهواره‌ها بود که در مدار ۳۰۰ کیلومتری قرار گرفت و عمر آن حدود ۴۰ تا ۴۵ روز بود. ما می‌بایست عمر این ماهواره‌ها را به سه سال افزایش می‌دادیم و توانایی حمل ماهواره‌های سنگین‌تر (بیش از ۱۰۰ کیلوگرم) را تحقق می‌کردیم؛ به همین دلیل نسل جدیدی از ماهواره‌برها باید طراحی می‌شد.
او تصریح کرد که آن اقدام واقعاً آغاز یک گام اولیه در تحقیقات بود، اما برای دستیابی به یک صنعت پایدار لازم بود که ماهواره‌برهای جدیدی تولید شود. به همین دلیل، ماهواره‌برهای «سیمرغ» و «ذوالجناح» تحت نظارت وزارت دفاع و همچنین ماهواره‌بر «قاصد» و «قائم-۱۰۰» در سپاه پاسداران برای این اهداف توسعه یافتند. از سوی دیگر، ما می‌بایست صنعت ماهواره‌ها را نیز به طور کامل ایجاد می‌کردیم؛ یعنی پس از قرارگیری ماهواره در مدار، باید قادر به ارائه خدمات و بهره‌برداری از آن بود و سامانه‌های زمینی نیز لازم بود تا پشتیبانی لازم را از این ماهواره‌ها انجام دهند.
رئیس گروه فضایی صاایران با تاکید بر پیچیدگی‌های تولید داخلی قطعات گفت: ترکیب تمامی این عناصر ممکن است شامل صدها هزار قطعه و زیرمجموعه باشد که تمام آن‌ها باید به‌طور مستقل توسط ما تولید می‌شد، سپس در فضا آزمایش و از عملکرد آن‌ها اطمینان حاصل می‌شد؛ زیرا ما نمی‌توانستیم این امکانات را از جایی تأمین کنیم. بسیاری از دوستان می‌پرسند که در این ۳۰ سال کجا بودید؟ ما در اینجا بودیم، اما شاید شما مطلع نبوده‌اید؛ تمام این صدها هزار قطعه به دست همین نهادهای علمی کشور تولید و در فضا آزمایش شدند تا به مراحل صنعتی‌شدن نزدیک شویم.
او همچنین به این نکته اشاره کرد که امروز ما بر دوش ۳۰ سال تجربه و تلاش همکاران پیشین‌مان ایستاده‌ایم و باید به پیشکسوتان خود احترام بگذاریم. او به موفقیت ماهواره «چمران» اشاره کرد و یادآور شد: این ماهواره در اوایل دولت فعلی با موفقیت پرتاب شد و برای نخستین بار در ایران، ملاقات مداری بین دو جسم در فضا انجام شد. اکنون دو سال از مأموریتش می‌گذرد و این ماهواره به‌طور کامل و با موفقیت به انجام وظایف خود ادامه می‌دهد.
غیاثوند خاطره‌ای از روند پرتاب ماهواره را به اشتراک گذاشت و بیان کرد: برای پرتاب «چمران»، ابتدا قرار بود این ماهواره با ماهواره‌بر سیمرغ پرتاب شود، اما به واسطه جابه‌جایی‌ها و آماده‌سازی سایر ماهواره‌ها به ماهواره‌بر «قائم» تغییر یافت. این ماهواره‌بر قابلیت حمل وزنی به‌میزان ۸۰ کیلوگرم را دارد، درحالی‌که وزن ماهواره چمران ۶۰ کیلوگرم بود، اما در ابعاد آن محدودیت‌هایی وجود داشت. دو هفته پیش از پرتاب، دستوری برای انجام تست‌های سازگاری صادر شد. پس از این تست‌ها، مسئله‌ای اساسی به وجود آمد؛ اینکه بایستی ابعاد ماهواره را برای متناسب‌سازی با ماهواره‌بر اصلاح می‌کردیم. وقتی پرسیده شد آیا این کار امکان‌پذیر است؟ گفتم این کار نیازمند مهارت‌های نجاری است! با وجود چالش‌های فنی و استانداردها، در نهایت مسؤولیت این تغییر را پذیرفتیم و بخش‌هایی از ماهواره‌بر را برش دادیم تا آن را با ابعاد جدید ماهواره تطبیق دهیم و سرانجام موفق شدیم.
غیاثوند به حواشی روز پرتاب «چمران» نیز اشاره کرد و خاطرنشان ساخت: پیش از پرتاب، ما موضوع را بصورت شفاهی در حاشیه یک جلسه با وزیر مطرح کردیم و ایشان فرمودند که مکاتبه کنید، اما به علت مشغله‌های اجرایی، مکاتبه اداری با تأخیر همراه شد. در ماه شهریور، در محل پرتاب به همراه سردار حاجی‌زاده بودیم و خوشبختانه پرتاب با موفقیت صورت گرفت. پس از عبور از گذر اول، ما در محل ماندیم تا گذر دوم ماهواره را نیز رصد کنیم و سپس به تهران بازگردیم.
وی افزود: در آن منطقه تمامی تلفن‌های همراه از کار افتاده بودند و تنها بی‌سیم موجود بود؛ ناگهان این نکته از طریق بی‌سیم منتقل شد که دفتر وزیر دفاع ارتباط برقرار کرده و پرسیده است آیا مجوز این پرتاب را دریافت کرده‌اید؟ آنجا بود که متوجه تغییر وزیر شدم و با رفتن امیر آشتیانی، امیر نصیرزاده به منصب وزارت رسید و ما به ایشان اطلاع‌رسانی نکرده بودیم! ایشان در تلویزیون دیده بودند که سردار سلامی و وزیر ارتباطات تبریک می‌گویند، اما هنگامی که از معاونت صنعتی پیگیری کرده بودند، پاسخ داده بودند پروژه‌ای به نام چمران نداریم (زیرا نام پروژه در داخل «ققنوس» بوده است). در نهایت به تهران بازگشتیم و موضوع را روشن کرده و حل‌وفصل کردیم.
رئیس گروه فضایی صاایران با تأکید بر اهمیت هم‌افزایی ملی در زمینه صنعت فضایی خاطرنشان کرد: در پروژه ماهواره چمران، پرتاب توسط سپاه پاسداران صورت گرفت، ساخت ماهواره با همکاری وزارت دفاع و پژوهشگاه هوافضا انجام شد، شرکت‌های خصوصی نیز در این فرآیند نقش داشتند و سازمان فضایی پشتیبانی‌های لازم را به عمل آورد. من همیشه می‌گویم «فضا بسیار گسترده است و اگر تنها بروی، گم می‌شوی»؛ بنابراین موفقیت در عرصه فضا نیازمند همکاری و همدلی همه عوامل است و به تنهایی نمی‌توان به اکتشافات فضایی دست زد.
او در مورد مأموریت ماهواره‌بر سیمرغ گفت: در دی‌ماه ۱۴۰۳ با استفاده از این ماهواره‌بر، بزرگترین محموله فضایی کشور به وزن ۳۰۰ کیلوگرم را در المدار ۳۰۰ کیلومتری قرار دادیم که شامل ماهواره‌های تحقیقاتی و بلوک انتقال مداری «سامان» بود. مسیر سیمرغ واقعاً چالش‌برانگیز و سنگلاخی بود و لازم است که روایت کامل آن مطرح شود، اما خدا را شکر با موفقیت این مرحله به پایان رسید.
غیاثوند به توضیح آخرین پروژه صنعتی و عملیاتی کشور پرداخت و بیان داشت: ماهواره «پایا» یا همان «طلوع ۳» که در قالب پرتاب سه‌گانه در دی‌ماه سال گذشته به فضا فرستاده شد، نخستین ماهواره تصویربرداری عملیاتی ما به شمار می‌رود. در این مأموریت که پرتاب توسط روس‌ها انجام شد، تا روزهای پایانی تست‌های فنی ادامه داشت؛ زمانی که ماهواره بر روی بلوک فرگات و بالای ماهواره‌بر قرار گرفته بود، تیم فنی از طریق کابل دسترسی از پایین، تست‌ها را آغاز کردند و متوجه وجود نویز در سیستم شدند. کارشناسان در جلسه‌ای به جمع‌بندی پرداختند تا بررسی کنند آیا مشکل از سمت ماهواره است یا کابل‌های ماهواره‌بر؛ این در حالی بود که تنها یک روز به زمان پرتاب باقی مانده بود.
او ادامه داد: با مشاهده نگرانی‌های شدید تیم پرتاب، با دکتر سالاریه، رئیس سازمان فضایی تماس گرفتیم و درخواست کردیم که با سازمان فضایی روسیه (روس‌کاسموس) مذاکره کنند؛ زیرا تنها یک روز تا پرتاب باقی مانده بود و فردا عصر عملیات باید انجام می‌شد، در حالی که ما از پایین به ماهواره دسترسی نداشتیم. روس‌ها استانداردهای بسیار سخت‌گیرانه‌ای دارند، اما پس از جلسات متعدد و پیگیری‌های مستمر، در نهایت موافقت کردند و به ما اجازه دسترسی دادند. همکاران ما به طبقه پنجم برج در کنار بلوک فرگات رفتند، محفظه را گشودند و با بررسی فنی متوجه شدند که ماهواره سالم است و مشکل برطرف شد.
او افزود: پس از این مرحله، پرتاب با موفقیت صورت گرفت، اما در لحظه رهاسازی یک اتفاق غیرمنتظره رخ داد؛ ماهواره به جای اینکه با پایداری مطلوب (در حدود ۲ تا ۳ درجه) در مدار قرار گیرد، با سرعت زاویه‌ای بسیار بالای نزدیک به ۲۰۰ درجه بر ثانیه شروع به چرخش کرد؛ به‌گونه‌ای که تقریباً هر ۱.۵ ثانیه یک چرخش در دور خود انجام می‌داد و مانند فرفره عمل می‌کرد. در آن لحظات، این چرخش مداوم به معنای از دست رفتن قطعی ماهواره تلقی می‌شد.
غیاثوند تصریح کرد: تیم فنی بلافاصله جلسه‌ای اضطراری ترتیب دادند؛ حتی این موضوع از طریق هوش مصنوعی نیز مورد سنجش قرار گرفت و ارزیابی سیستم‌ها نشان می‌داد که ماهواره‌ای با این مشخصات و ابعاد در صورت چرخش به این شیوه، غیرقابل بازیابی خواهد بود. برخی معتقد بودند که کنترل این وضعیت بسیار دشوار است، اما یکی از همکاران تاکید کرد که برای خدا هیچ چیز دشوار نیست؛ لذا تمامی الگوریتم‌های خودکار را متوقف کرده و فرایند تثبیت را به‌صورت دستی آغاز کردیم.
غیاثوند ادامه داد: سرانجام با تلاش‌های بی‌وقفه متخصصان، ظرف ۱۰ روز از زمان تزریق مداری و همزمان با ۱۳ رجب (ولادت حضرت امیرالمؤمنین ع)، ماهواره به‌طور کامل تثبیت شده و به سمت زمین جهت‌گیری کرد. با توجه به تنظیمات میکرونی لنزها، حتی تصور نمی‌کردیم که دوربین در آن وضعیت دوام بیاورد و کار کند، اما در همان روز، نخستین تصاویر را با موفقیت دریافت کردیم. اکنون نزدیک به ۱۰ ماه است که به‌طور روزانه بین ۵ تا ۶ هزار کیلومتر مربع تصویربرداری با ماهواره طلوع ۳ (پایا) با کیفیت عالی در حال انجام است. این دستاورد نشان داد که مجاهدت از ماست و نصرت از جانب پروردگار؛ تلاش کافی باشد، عنایت الهی نیز شامل حال خواهد شد.
او در پایان به چشم‌انداز آینده صنعت فضایی کشور اشاره کرد و تصریح کرد: گام بعدی ما برای دستیابی به فاز کامل صنعتی، «منظومه‌سازی ماهواره‌ای» خواهد بود و امیدواریم در سال‌های آتی این گام بزرگ را برداریم. اگر در تاریخ دور نیاکان ما برای رویت هلال ماه مبارک رمضان به پشت بام‌ها می‌رفتند، اکنون به این سطح از دانش فضایی رسیده‌ایم و امیدوارم جوانان پرتلاش حاضر در این عرصه در سال‌های آینده دستاوردی بزرگتر را رقم زنند و خبر موفقیت فرود ماه‌نورد یا قمر مصنوعی ایران بر سطح کره ماه را به گوش جهانیان برسانند.
انتهای پیام
نظرات کاربران