پیدایش استخری ستاره‌ای و بازمانده‌های یک کاخ مغولی در ارگ کابل

طبق گزارش هریتیج دیلی، باستان‌شناسان در جریان اکتشافات اخیر در ارگ بالاحصار کابل، پایتخت افغانستان، به کشف بقایای کاخ‌های باستانی، سازه‌های صومعه‌ای بودایی و یک استخر با شکل ستاره‌ای پرداخته‌اند. این یافته‌ها جزء بخشی از یک طرح وسیع باستان‌شناسی و حفاظت از ارگ هستند که بیش از ۲٬۰۰۰ سال تاریخچه سکونت و تحولات سیاسی و مذهبی را شامل می‌شود.

ارگ بالاحصار، در بالای یک برآمدگی صخره‌ای در بخش تاریخی کابل قرار دارد. اکتشاف در نقاط مختلف این منطقه، لایه‌هایی از سازه‌های مسکونی، بناهای مذهبی، مجموعه‌های کاخی و تاسیسات نظامی را نمایان کرده است. در میان این آثار جدید، بقایای کاخی مربوط به دوره گورکانیان هند بیش از سایرین توجه محققان را جلب کرده است؛ این بنا شامل نقاشی‌های دیواری، اتاق‌های حمام و ساختاری شبیه به تخت سلطنتی می‌باشد.

از دیگر یافته‌های برجسته این اکتشافات، استخری به شکل ستاره است که به طور مستقیم در بستر سنگ تراشیده شده و در قسمت بالای ارگ قرار دارد. پژوهشگران بر این باورند که این استخر متعلق به مجموعه کاخ دوره گورکانیان است؛ با این حال، تاریخ دقیق ساخت و کاربری اصلی آن هنوز به‌صورت قطعی مشخص نشده است.

این سازه احتمالا برای اهداف تزئینی، تفریحی یا آئینی طراحی شده؛ اما باستان‌شناسان هنوز نتوانسته‌اند به نتیجه‌گیری نهایی درباره تابعیت آن برسند. همچنین، بقایای کاخ نشان‌دهنده وجود فضاهای مسکونی با درجه پیشرفته در کنار استحکامات نظامی است. نقاشی‌های دیواری و امکانات حمام نمایانگر شیوه زندگی درباری و فعالیت‌های اشراف‌زادگان در این مجموعه به شمار می‌رود.

اکتشافات به دوره‌های اخیر محدود نمی‌شوند. پژوهشگران همچنین سازه‌هایی را که به صومعه‌های بودایی مربوط می‌شوند و نیز تکه‌هایی از مجسمه‌های بودایی را یافته‌اند. این آثار نمایانگر اهمیت مذهبی این محوطه قبل از ظهور دوره‌های اسلامی هستند.

موقعیت تاریخی افغانستان در مسیر ارتباطی بین آسیای مرکزی، سرزمین‌های ایرانی و شبه‌قاره هند، جابجایی فرهنگ‌ها و سنت‌های مذهبی متعدد را تسهیل می‌کرد. یافته‌های موجود در بالاحصار نیز بخشی از این تاریخ غنی را به نمایش می‌گذارند. با این حال، پژوهشگران هنوز موفق به تعیین تاریخ دقیق هر یک از سازه‌های بودایی کشف شده نشده‌اند.

در طی کاوش‌ها، اشیایی مانند سکه‌های باستانی، سفالینه‌های لعاب‌دار اسلامی، چراغ‌های روغنی، ظروف سفالی و سایر اشیای مربوط به زندگی روزانه نیز به دست آمده است. مطالعه این آثار به باستان‌شناسان کمک خواهد کرد تا دوره‌های مختلف سکونت در این ارگ را بازسازی کرده و تغییرات آن را با توجه به حضور جوامع و قدرت‌های سیاسی متفاوت درک کنند.

موقعیت مرتفع این ارگ، آن را در طی تاریخ کابل به یکی از کانون‌های اصلی قدرت سیاسی و نظامی تبدیل کرده است. این مجموعه در دوره‌های مختلف کاربری‌های گوناگونی داشته و به عنوان اقامتگاه سلطنتی، مرکز اداری، پادگان و دژ دفاعی عمل می‌کرد.

دوره گورکانیان هند در میان آثار اخیر به‌دست آمده، اهمیت ویژه‌ای دارد. ظهیرالدین بابر، بنیان‌گذار امپراتوری گورکانیان هند، در سال ۱۵۰۴ کابل را فتح کرد و از آن پس، این شهر به یکی از مراکز تاثیرگذار شبکه‌های سیاسی و فرهنگی گورکانیان تبدیل شد. کاخ تازه کشف شده نشان‌دهنده این موضوع است که بالاحصار علاوه بر استحکامات دفاعی، فضاهای مسکونی مجلل نیز داشته است.

در حال حاضر، پژوهشگران در پنج منطقه مختلف از ارگ به اکتشاف پرداخته‌اند. یکی از گمانه‌های باستان‌شناسی تا عمق حدود ۱۱ متر زیر سطح کنونی زمین کاوش شده است. این عمق نشان‌دهنده لایه‌های جمع شده در آن نقطه خاص بوده و به معنای این نیست که تمامی ارگ در زیر ۱۱ متر خاک دفن شده باشد.

درگیری‌ها و بازسازی‌های مداوم باستانی، ساختار بالاحصار را به طور قابل توجهی دستخوش تغییر قرار داده‌اند. بخش زیادی از این مجموعه در خلال جنگ دوم انگلیس و افغانستان در سال ۱۸۷۹ نابود شده است. کاربرد نظامی در دوره‌های بعد و نزاعات معاصر نیز به آن صدمات بیشتری وارد کرده‌اند.

اکتشافات کنونی بخشی از برنامه فراگیر حفاظت از بالاحصار است که توسط صندوق فرهنگ آقاخان مدیریت می‌شود. فعالیت‌های اصلی این طرح از سال ۲۰۱۸ همچنان در حال اجراست. باستان‌شناسان برای مطالعه و ثبت بقایای باقی‌مانده، از تکنیک‌های نوین مانند رادار نفوذی زمین و اسکن لیزری سه‌بعدی در کنار روش‌های سنتی کاوش استفاده می‌کنند.

با وجود کشفیات recente، بیشتر بخش‌های ارگ هنوز در حال اکتشاف هستند. پژوهشگران همچنان به تعیین زمان نخستین سکونت در این منطقه، تاریخ سازه‌های بودایی و کاربری اصلی استخر ستاره‌ای نیاز دارند. ادامه اکتشافات ممکن است اطلاعات بیشتری درباره دوره‌های مذهبی، مسکونی، سیاسی و نظامی یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی کابل روشن کند.