تراژدی آب در شرق؛ تغییر ذخایر آب شیرین به دریاچههای زیرزمینی نمکی
دکتر هادی معماریان در مصاحبهای با ایسنا بیان کرد: در صورت تداوم این مشکل، حتی اگر منابع آبی در اعماق زمین حفظ شوند، بخشی بزرگ از آب برای استفاده در شرب، کشاورزی و بسیاری از نیازهای اقتصادی به شدت غیرقابل دسترس خواهد بود.
وی با استناد به نتایج تحقیقات دانشگاهی و مقالات علمی منتشرشده، افزود: شواهد نشان میدهد که پدیده شور شدن در آبخوانهای خراسان رضوی کاملاً واقعی و ثبتشده است و در تعداد زیادی از دشتها به طور فزایندهای در حال تشدید میباشد.
این استاد دانشگاه توضیح داد: اگرچه شدت و سمتگیری این پدیده در تمام آبخوانها یکسان نیست، یکی از آخرین مطالعات منتشرشده در مجله Scientific Reports در سال ۲۰۲۴، با استفاده از دادههای آبخوانهای کاشمر، فریمان، درونه، سرخس و جوین در سالهای ۲۰۰۸، ۲۰۱۳ و ۲۰۱۸، تغییرات مکانی هدایت الکتریکی آب زیرزمینی (EC) را بررسی کرده و نتایج نشاندهنده افزایش شوری در کاشمر و سرخس و رفتار متفاوت در دشتهای فریمان و جوین است.
او با اشاره به وضعیت دشت کاشمر به عنوان یکی از مهمترین مراکز شور شدگی در استان، افزود: دادههای سه بازه زمانی ۲۰۰۸، ۲۰۱۳ و ۲۰۱۸ در آبخوان کاشمر نشاندهنده افزایش EC در طول این دوره و کاهش پهنههای با هدایت الکتریکی پایینتر است.
معماریان افزود: همچنین بیشترین مقادیر EC در بخش جنوبی این آبخوان متمرکز شدهاند که پژوهشگران احتمال تجمع و انتقال نمکها در این ناحیه را مطرح کرده و عواملی چون وجود درههای باریک و تجمع آب رودخانههای فصلی را نیز بر این روند مؤثر دانستهاند.
وی تأکید کرد: این یافته از آن جهت اهمیت دارد که کاشمر به طور همزمان با کاهش شدید سطح آب زیرزمینی و اضافی برداشت آب برای مقاصد کشاورزی مواجه است و به همین دلیل، خطر اصلی نه تنها کاهش حجم آب، بلکه از دست رفتن تدریجی کیفیت آب باقیمانده است.
سبزوار نمونهای نگرانکننده از تشدید شوری
این کارشناس در زمینه حفاظت خاک و آبخیزداری، وضعیت شهرستان سبزوار را نمونهای نگرانکننده از تشدید شوری عنوان کرد و اظهار داشت: یک تحقیق معتبر که ۸۰۵ نمونه آب زیرزمینی در اطراف شهر سبزوار از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۶ بررسی کرده است، نشان میدهد که میانگین EC از ۶۰۵.۴۵ به ۶۹۵.۲۲ میکروموس در سانتیمتر (تقریباً ۱۵ درصد افزایش) رسیده و در همین زمان، میزان مجموع مواد جامد محلول (TDS) نیز از ۳۵۰.۲۵ به ۴۸۶.۴۴ میلیگرم در لیتر افزایش یافته که رشدی نزدیک به ۳۹ درصد را نمایان میسازد و پژوهشگران افزایش معنادار زمانی را برای برخی از پارامترهای شیمیایی ثبت کردهاند.
وی همچنین وضعیت کلی دشت سبزوار را نگرانکنندهتر عنوان کرده و افزود: مطالعه ای دیگر با استفاده از دادههای ۲۴ چاه مشاهدهای در دوره ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹، میانگین EC در دشت سبزوار را ۶۵۹۶.۶ میکروموس بر سانتیمتر (با دامنهای از ۱۸۱۲.۴ تا ۱۲۱۰۷.۳ میکروموس بر سانتیمتر) و میانگین TDS را ۴۱۵۵ میلیگرم در لیتر گزارش کرده است؛ وضعیتی که از نظر کشاورزی به شدت جدی به شمار میرود زیرا ۸۷.۵ درصد نمونهها در دسته کیفی C۴S۴ و ۸.۳۳ درصد در کلاس C۴S۳ قرار دارند که نشاندهنده شوری بسیار بالا و عدم مناسب بودن آب برای تا حد زیادی از مصارف کشاورزی است.
دشت نیشابور از کانونهای مهم کیفیت نامطلوب آب
دانشیار دانشگاه بیرجند بیان کرد: دشت نیشابور به عنوان یکی از کانونهای مهم کیفیت نامطلوب آب زیرزمینی شناسایی میشود؛ به گونهای که بررسی ۴۰۲ نمونه آب زیرزمینی در این منطقه نشان داده است میزان هدایت الکتریکی (EC) از ۳۶۷ تا ۱۴ هزار و ۸۹۲ میکروموس بر سانتیمتر متغیر بوده و میانگین آن تقریباً ۲۷۳۴ میکروموس بر سانتیمتر ثبت گردیده است. این ارقام نشاندهنده این است که اگرچه همه نواحی دشت یکسان نیستند، بخش عظیمی از این آبخوان با شوری شدید و نامتوازن مواجه است.
سرخس؛ شور شدگی همراه با جابهجایی کانون
وی با تأکید بر وضعیت آبخوان سرخس و وقوع شور شدگی همراه با جابهجایی کانون، تصریح کرد: مقایسه نقشههای آبخوان سرخس در سالهای ۲۰۰۸، ۲۰۱۳ و ۲۰۱۸ نشان میدهد که کانون بیشینه شوری از بخش شمالی به قسمت مرکزی منتقل شده و بهطور کلی شاخص EC افزایش یافته است. این یافته پژوهشی نشان میدهد که ارزیابی پدیده شور شدگی فقط با اندازهگیری یک یا چند چاه کافی نیست، زیرا کانون شوری ممکن است به مرور زمان جابهجا شود.
مهولات و جنوب استان؛ زنگ خطر جدی
این استاد دانشگاه به صدا درآوردن زنگ خطر جدی در مهولات و جنوب استان خراسان رضوی پرداخت و گفت: مطالعات هیدروژئوشیمیایی در دشت فیضآباد-مهولات مقادیر بسیار بالایی از شاخصهای EC و TDS را گزارش کردهاند و در قسمتهایی از این آبخوان رفتارهای سدیم-کلر غالب است که این وضعیت ارتباط مستقیمی با شرایط اقلیمی خشک، تبخیر بالا، وجود سازندهای تبخیری و فشار مضاعف بر منابع آب زیرزمینی دارد.
وی خاطرنشان کرد: بر همین اساس، میتوان مناطق کاشمر-مهولات، فیضآباد، سبزوار و بخشهایی از نیشابور و سرخس را به عنوان کانونهای بحرانی شور شدگی آب زیرزمینی در استان خراسان رضوی محسوب کرد.
چرایی شور شدن آبخوانها
معماریان به تشریح علل شور شدن آبخوانها پرداخت و تأکید کرد: شور شدن آبخوانها نتیجه تأثیر یک عامل خاص نیست، بلکه از تعامل چندین بحران مختلف ناشی میشود که مهمترین آنها، برداشت فراتر از ظرفیت تغذیه طبیعی آبخوان است.
وی توضیح داد: هنگامی که چاهها بیشتر از توان تغذیه طبیعی سفره آب، برداشت میکنند، سطح ایستابی پایین میآید و جهت و الگوی جریان طبیعی آب زیرزمینی دچار تغییر میشود. در این شرایط، آب برای مدت طولانیتری در تماس با سازندهای زمینشناسی باقی میماند و انحلال کانیهایی نظیر ژیپس و هالیت تسریع میشود که بهطور مستقیم باعث افزایش یونهای سدیم، کلر و سولفات و در نهایت جهش شاخصهای EC و TDS میگردد؛ موضوعی که پژوهشگران در دشت سبزوار نیز انحلال سازندهای شور و ژیپسدار را به عنوان یکی از عوامل اصلی افزایش شوری آن معرفی کردهاند.
دانشیار دانشگاه بیرجند فعالیتهای کشاورزی و بازگشت آب آبیاری را دومین عامل تخریب کیفی آبخوانها دانست و تصریح کرد: در اقلیم خشک خراسان رضوی، بخش عمدهای از آبی که به کشاورزی اختصاص پیدا میکند، تبخیر شده و املاح و نمکها در خاک باقی میمانند؛ در ادامه بخشی از آب مازاد پس از نفوذ به لایههای خاک و حل کردن این نمکها به سفره زیرزمینی بازمیگردد و در یک چرخه معیوب، آب زیرزمینی را شورتر از قبل میسازد.
وی خشکسالی و کاهش تغذیه طبیعی را به عنوان سومین عامل مؤثر مطرح کرد و گفت: با کاهش نزولات جوی و کاهش نفوذ آب به اعماق زمین، توان و قابلیت شستوشوی طبیعی نمکها توسط آبخوان نیز مختل میشود.
معماریان افزود: به طور کلی، یک چرخه و رابطه بسیار خطرناک در دشتهای استان شکل گرفته است؛ به این ترتیب که برداشت بیش از حد تغذیه به پایین آمدن سطح آبهای زیرزمینی و تضعیف جریان و شستوشوی طبیعی منجر میشود و این روند به تمرکز نمک، افزایش شاخصهای EC و TDS و کاهش کیفیت آب منجر شده و در نهایت تشدید نیاز به برداشت از منابع جدید را به همراه دارد.
هشدار نسبت به برگشتناپذیری شور شدگی سفرههای زیرزمینی در خراسان رضوی
دانشیار دانشگاه بیرجند نسبت به پیامدهای جدی و کمتردار شده شور شدن سفرههای آب زیرزمینی در استان خراسان رضوی هشدار داد و تأکید کرد: ادامه رویکردهای سازهای و تأمینمحور ممکن است این استان را در آینده با آبخوانهایی پر آب اما به شدت شور و غیرقابل استفاده مواجه کند.
معماریان با شرح پیامدهای پدیده شور شدن آبخوانها خاطرنشان کرد: شور شدن آب زیرزمینی برخلاف افت سطح آب، به راحتی قابل بازگشت نیست و اگر یک آبخوان تحت تأثیر برداشت شدید و ورود نمک برای چند دهه قرار گیرد، احیای کیفیت آن نیازمند گذشت دههها یا حتی زمان بیشتری خواهد بود.
وی کاهش منابع آب شرب را به عنوان نخستین پیامد این رخداد عنوان کرد و افزود: افزایش شاخص TDS و غلظت عناصری چون کلر، سدیم و سولفات منجر به کاهش قابل توجه کیفیت آب شرب شده و هزینههای تصفیه را به طرز قابل توجهی افزایش میدهد.
این استاد دانشگاه همچنین کاهش بهرهوری در بخش کشاورزی را به عنوان دومین پیامد مهم اصطلاح نمود و اظهار داشت: استفاده از آب شور میتواند موجب شوری خاک و کاشیدن توان جذب آب توسط ریشه گیاه شود که در شرایط شدید منجر به افت عملکرد محصول یا ناممکن شدن کاشت بعضی گیاهان میگردد؛ به گونهای که وضعیت دشت سبزوار با قرارگیری ۸۷.۵ درصد نمونهها در دسته بسیار شور و خطرناکی چون C۴S۴ یک هشدار جدی برای آینده پایداری کشاورزی این منطقه به شمار میآید.
معماریان تخریب تدریجی خاک را به عنوان پیامد سوم این چالش عنوان کرد و گفت: با نفوذ آب شور، این بحران از آبخوان به خاک و سپس به پوشش گیاهی منتقل شده و روند بیابانزایی را سرعت میبخشد. همچنین افزایش هزینههای تأمین آب به عنوان چهارمین پیامد مطرح است؛ چرا که با شور شدن سفرهها، چاههای کمعمق از مدار مصرف خارج میشوند و بهرهبرداران برای تأمین آب مجبور به حفر چاههای عمیقتر، اجرای طرحهای انتقال آب یا بهکارگیری فناوریهای گرانقیمت تصفیه خواهند بود.
وی در خصوص هشدار اصلی درباره وضعیت منابع آبی استان گفت: آنچه در حال حاضر در خراسان رضوی اتفاق میافتد، صرفاً به کمآبی محدود نیست، بلکه بخشی بزرگی از مشکل مربوط به تبدیل آب شیرین و قابل بهرهبرداری به آب کمکیفیت و شور میباشد.
این کارشناس در زمینه حفاظت خاک و آبخیزداری بر این نکته تأکید کرد که شواهد علمی موجود در دشتهای سبزوار، کاشمر، مهولات، نیشابور و سرخس نشان میدهد که این پدیده نمیتواند به عنوان یک نوسان طبیعی زودگذر یا پیامد مقطعی خشکسالی در نظر گرفته شود؛ به گونهای که در دشت سبزوار، تنها در یک دهه میزان TDS نزدیک به ۳۹ درصد افزایش یافته و در قسمتهایی از این دشت، میانگین EC به ۶۵۹۷ میکروموس بر سانتیمتر رسیده است. علاوه بر این، در نیشابور مقادیر EC در برخی نمونهها تا ۱۴ هزار و ۸۹۲ میکروموس بر سانتیمتر ثبت شده و در کاشمر نیز نتایج مطالعات نشاندهنده رشد مداوم EC و کاهش گسترههای با آب کمشور است.
دانشیار دانشگاه بیرجند تأکید کرد: اگر سیاستهای مدیریت منابع آب در استان همچنان بر پایه حفر چاههای بیشتر، طرحهای انتقال آب و پاسخگویی تنها به تقاضای موجود متمرکز بماند، این خطر جدی وجود دارد که خراسان رضوی در آینده نه تنها با آبخوانهای خالی بلکه با آبخوانهایی مواجه شود که اگرچه پرآب هستند ولی به دلیل شوری بالا از کارایی لازم برخوردار نیستند.
معماریان دستیابی به یک راهحل پایدار را نیازمند اقداماتی فوری دانست و خاطرنشان کرد: در نظر گرفتن راهحل برای این چالش پیش از هر چیز مستلزم کاهش برداشت از آبخوانها، اصلاح الگوی کشت به فوریت، ارتقای بهرهوری واقعی آب، اجرای طرحهای تغذیه مصنوعی در مناطق مناسب، کنترل بازگشت زهابهای شور کشاورزی و پایش مداوم شاخصهای EC و TDS در شبکه چاههای پایش است؛ در غیر این صورت، بحران آب در خراسان رضوی از یک چالش کمی صرف به یک بحران پیچیده و همزمان کمی-کیفی تبدیل خواهد شد که کنترل و اصلاح آن در آینده بسیار پرهزینهتر از اقدامات پیشگیرانه کنونی خواهد بود.
انتهای پیام