پایانِ چک رمزدار / ابزار جدید بانک مرکزی به میدان آمد
بر اساس گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، بانک مرکزی به دلیل نبود قابلیت استعلام، محدودیت‌های مکانی و آسیب‌پذیری در برابر پولشویی و تقلب، چک رمزدار را کنار گذاشته و در عوض چک تضمین‌شده را معرفی کرده است که مزایایی همچون قابلیت استعلام از طریق شناسه صیادی، حذف محدودیت‌های مکانی و اتصال به سامانه صیاد را به همراه دارد.
به نقل از ایرنا، نظام پرداخت کشور ما در آستانه یک دگرگونی ساختاری اساسی قرار گرفته است؛ طبق تصمیم بانک مرکزی، صدور چک رمزدار از تاریخ ۷ مهرماه ۱۴۰۵ ممنوع اعلام شده و از اول دی‌ماه امسال پذیرش (واگذاری) این چک‌ها در سامانه چکاوک متوقف می‌شود. این تغییر را باید در چارچوب یک استراتژی کلی‌تر تحلیل کرد: حذف کامل چک رمزدار از شبکه بانکی و جایگزینی آن با چک تضمین‌شده. اما سؤالی اساسی مطرح است: چرا بانک مرکزی تصمیم به حذف چک‌های رمزدار و معرفی چک تضمین‌شده به‌عنوان جایگزین گرفته است؟
چک رمزدار و نقاط ضعف ساختاری آن
با نگاهی اولیه، شباهت‌های زیادی میان شیوه ارائه خدمات در چک رمزدار و چک تضمین‌شده به چشم می‌خورد، اما چک تضمین‌شده به دلیل برخورداری از مزایای متعدد، نسبت به چک رمزدار از برتری قابل توجهی برخوردار است و در عوض، چک رمزدار دارای نقاط ضعفی است.
چک رمزدار به‌عنوان ابزاری سنتی برای انتقال پول در معاملات با مبالغ بالا مورد استفاده قرار می‌گرفت، اما در ساختار خود با محدودیت‌های جدی مواجه بود. اصلی‌ترین نقص آن، فقدان قابلیت استعلام بوده که امکان اطمینان از صحت و اعتبار چک قبل از دریافت را برای دارنده میسر نمی‌ساخت. این اشکال اطلاعاتی، عدم تقارن اطلاعاتی در میان طرفین معامله را افزایش می‌داد و بستر را برای سوءاستفاده فراهم می‌کرد. همچنین، به‌دلیل عدم ثبت و نظارت صحیح بر مشخصات صادرکننده، برخی افراد سودجو از این ابزار برای کلاهبرداری و فعالیت‌های مجرمانه مانند فرار مالیاتی و پولشویی بهره‌برداری کردند.
محدودیت دیگری که چک رمزدار با آن روبرو بود، مشخصه محدودیت مکانی و شعبه‌ای بود. دارنده چک رمزدار باید به شعبه همان بانک در استان خود مراجعه می‌کرد، که این امر کارایی چک رمزدار را در اقتصادی که جابه‌جایی وجوه بین استان‌ها و مناطق مختلف امری رایج است، به شدت کاهش می‌داد و باعث سردرگمی و زحمت برای دریافت‌کنندگان چک می‌شد.
چرا باید چک تضمین‌شده جایگزین شود؟
چک تضمین‌شده به‌عنوان جانشین اصلی چک رمزدار، چندین مزیت ساختاری دارد. نخستین آن، رفع محدودیت‌های جغرافیایی است. دارنده چک تضمین‌شده نیازی به رفتن به شعبه بانک در همان استان نداشته و این ویژگی کار با آن را آسان‌تر کرده است.
قابلیت دومی که چک تضمین‌شده دارد، امکان استعلام از طریق شناسه صیادی و ثبت این چک‌هاست. در حالی که چک‌های رمزدار چنین امکانی را ارائه نمی‌کردند. دارنده چک تضمین‌شده می‌تواند با استفاده از شناسه صیادی ۱۶ رقمی، پیش از دریافت چک نسبت به استعلام آن اقدام کند. این ویژگی به کاهش عدم تقارن اطلاعاتی و تقویت اعتماد در مبادلات کمک می‌کند.
سومین مزیت منحصر به فرد چک‌های تضمین‌شده، اتصال به سامانه صیاد است. صدور این چک‌ها از طریق سامانه صیاد (پیچک) ثبت می‌شود و تحت قوانین جدید چک قرار می‌گیرد. این امر، پشتوانه قانونی و حقوقی قوی‌تری برای دارنده فراهم کرده و امنیت چک را افزایش می‌دهد.
چهارمین مزیت جلوگیری از سوءاستفاده در فعالیت‌های مجرمانه و پولشویی می‌باشد. چک رمزدار به دلیل عدم اتصال به سامانه‌های نظارتی، مستعد سوءاستفاده در فعالیت‌های غیرقانونی، فرار مالیاتی و کلاهبرداری بود. اتصال چک تضمین‌شده به سامانه صیاد، امکان ردیابی و نظارت را فراهم کرده و احتمال وقوع چنین اقدامات مجرمانه را به شکل قابل توجهی کاهش می‌دهد.
چک تضمین‌شده همچنین با برخورداری از ویژگی‌هایی مشابه چک‌های رمزدار، از خاصیت نقدشوندگی، عدم برگشت‌پذیری و قابلیت انتقال نیز برخوردار نمی‌باشد.
جایگزینی چک تضمین‌شده به‌جای چک رمزدار
بانک مرکزی در طرح جایگزینی چک تضمین‌شده با چک رمزدار اعلام کرده که به‌منظور اجرای این تغییر، از ۷ مهرماه ۱۴۰۵ صدور چک رمزدار ممنوع خواهد بود و تمامی بانک‌ها موظفند تنها چک تضمین‌شده صادر کنند.
در مرحله دوم، از ابتدای دی‌ماه امسال پذیرش (واگذاری) چک رمزدار نیز ممنوع خواهد شد و این نوع چک به طور کامل از چرخه خدمات شبکه بانکی حذف خواهد شد. البته پس از این تاریخ، پرداخت مبلغ چک رمزدار تنها با مراجعه ذی‌نفع به شعبه مورد نظر و تکمیل فرم‌های مربوطه امکان‌پذیر خواهد بود.
بر اساس اعلام بانک مرکزی، پرداخت وجه چک تضمین‌شده به‌طور فوری و مطابق با رویه پرداخت چک رمزدار انجام خواهد شد و به‌این‌ترتیب، مشتریان با هیچ گونه وقفه یا اختلالی مواجه نخواهند شد. همچنین، از آنجایی که چک‌های تضمین‌شده از طریق سامانه صیاد ثبت می‌شوند، واگذاری آن‌ها در سامانه چکاوک باید به‌صورت سیستمی انجام شود و تعیین وضعیت چک نیز بر اساس داده‌های ثبت شده انجام می‌گیرد تا از برگشت غیرموجه جلوگیری گردد.
نباید حذف چک رمزدار را تنها یک تغییر فنی تلقی کرد؛ بلکه این اقدام بخشی از تلاش برای ارتقاء شفافیت، کاهش ریسک و تطابق نظام پرداخت با استانداردهای نظارتی نوین است. چک تضمین‌شده با استفاده از زیرساخت صیاد، هم امنیت بیشتری را برای دارنده فراهم می‌آورد و هم امکان نظارت مؤثرتر برای نهادهای نظارتی را فراهم می‌سازد.
۲۲۳۲۲۵