پشت پرده رفتارهای پرخطر نوجوانان

امیر لطفی در گفتگو با ایسنا، درخصوص مصرف پنهانی مواد صنعتی و داروهای روان‌گردان در برخی دورهمی‌های خصوصی نوجوانان، هشدار داد و بیان کرد: نکته‌ای که باید به آن توجه داشت این است که همیشه با یک «نوجوان مصرف‌کننده» مواجه نیستیم، بلکه گاهی به یک «خرده‌فرهنگ مصرف» برمی‌خوریم. برای برخی از این نوجوانان، مصرف مواد به‌عنوان راهی برای پذیرش و اثبات خود در جمع دوستان تلقی می‌شود؛ یعنی صرفاً به دلیل علاقه به مصرف نیست، بلکه بیشتر به خاطر ترس از پس‌ماندگی در گروه است.

وی به درمانگران توصیه کرد که در فرایند درمان، تنها سوال «چه چیزی مصرف کرده‌ای؟» نپرسند، بلکه باید پرسش «این مصرف چه نیازی را در تو برطرف می‌کند؟» را مطرح کنند. آیا این اقدام برای فرار از اضطراب است، یا برای تجربه هیجانات، احساس تعلق، تنهایی یا ساختن هویت در دنیای واقعی که ندارد؟ صرفاً برخوردهای تنبیهی کافی نیستند و ضروری است که با فرد، خانواده‌اش و حلقه اجتماعی‌اش تعامل داشته باشیم.

وی در ادامه به کمبود فضاهای امن برای تفریح و آزادسازی هیجانات نوجوانان اشاره کرد و گفت: گاهی اوقات نوجوان تنها رانندگی نمی‌کند؛ بلکه به تجربه هیجان، قدرت، استقلال و هویت خود نیز می‌پردازد. دوران نوجوانی زمان آزمایش مرزهاست و اگر جامعه شرایط سالمی فراهم نکند، خیابان‌ها به محل تجربیات هیجانی تبدیل می‌شوند. کورس‌های شبانه تنها به سرعت نیست، بلکه در پس آن رقابت، تماشاچی و اعتبار جمعی نهفته است. اگر بگوییم این نوجوانان فاقد مسئولیت‌اند، ما موضوع را ساده‌لوحانه انگاشته‌ایم. باید بپرسیم شهر چه امکانات دیگری برای دیده‌شدن به آنها داده است؟ اگر فضایی برای هیجان سالم ایجاد نکنیم، هیجان راه خود را در خیابان خواهد یافت.

این روانشناس درخصوص تأثیر چالش‌های شبکه‌های اجتماعی بر عادی‌سازی رفتارهای خطرناک و خودزنی در دوران بلوغ، خاطرنشان کرد: شبکه‌های اجتماعی تنها به نمایش رفتارها بسنده نمی‌کنند؛ بلکه گاهی اوقات به آن پاداش اجتماعی نیز اعطا می‌کنند. نوجوان ممکن است اقداماتی را که در شرایط عادی خطرناک می‌داند، در قالب چالش انجام دهد تا لایک و توجه را جلب کند؛ دیده شدن در این زمینه به نوعی سرمایه محسوب می‌شود.

وی افزود: فضای دیجیتال به نوجوانان آموخته است که موفقیت را با عدد محاسبه کنند؛ فالوئر، بازدید، لایک، پول و سرعت به عنوان نماد موفقیت ظاهر می‌شوند. مشکل از آنجا آغاز می‌شود که موفقیت‌های آنی جای موفقیت واقعی را می‌گیرد. نوجوان ممکن است به تدریج بر این باور باشد که اگر سریعاً پولدار شود، مهم نیست این پول از چه مسیری به‌دست آمده است. در چنین شرایطی، قمارهای آنلاین، کلاهبرداری‌های دیجیتالی یا تخلفات مالی برای برخی نوجوانان به شکل یک بازی یا فرصت اقتصادی جلوه می‌کند. پیشگیری تنها با گفتن «این کار جرم است» انجام نمی‌شود؛ بلکه باید به آموزش سواد مالی، سواد رسانه‌ای، مهارت تشخیص فریب و توانایی انتظار برای دریافت پاداش پرداخته شود.

به گفته او، نکته دیگری که باید در نظر گرفت این است که نباید هر رفتار آسیب‌زننده را صرفاً به‌عنوان «جلب توجه» تفسیر کنیم. گاهی در پس یک رفتار خودآسیب‌رسان، دردهای روانی عمیق، احساس بی‌ارزشی، تنهایی یا ناتوانی در بیان هیجانات نهفته است. بنابراین به جای آنکه فقط بگوییم «این کار را نکن»، باید بفهمیم این نوجوان از طریق این اقدام چه چیزی را دارد بیان می‌کند که نتوانسته با کلمات ابراز کند.

وی همچنین به فقر حرکتی ناشی از زندگی آپارتمانی و کمبود فضاهای سبز اختصاصی اشاره کرد و گفت: ما گاهی فراموش می‌کنیم که جسم بخشی از روان انسان است. نوجوان امروز ممکن است بین خانه، مدرسه، کلاس و اتاق خود جابجا شود و بخش عمده زندگی‌اش را در فضای دیجیتال بگذراند. وقتی حرکت، طبیعت، بازی و تجربیات بدنی کم می‌شود، فرصت‌های طبیعی برای تخلیه تنش و تنظیم هیجانات نیز کاهش می‌یابد. به همین دلیل، سلامت روان نوجوان را نمی‌توان تنها در اتاق درمان مورد بررسی قرار داد. پارک‌ها، مدارس، طراحی شهري، کیفیت محله و امکانات بازی و حرکتی نیز بخشی از مسائل سلامت روان محسوب می‌شوند. اگر برای بدن نوجوان فضایی مناسب فراهم نکنیم، نباید تعجب کنیم که فشارهای روانی او افزایش یابد.