تراک-۲۵ ، دستگاهی که به جای درمان سرطان، جان بیماران را گرفت
تینا مزدکی_در ابتدای دهه ۱۹۸۰، پرتودرمانی به یکی از روشهای کلیدی در درمان سرطان تبدیل گردیده بود. پزشکان برای نابودی سلولهای سرطانی از پرتوهای یونساز بهره میبردند، اما دقت در انتخاب محل تابش و کنترل میزان انرژی مورد تابش از اهمیت فوقالعادهای برخوردار بود. دریافت دوز کمتر از سطح توصیهشده میتوانست تأثیر درمان را به طور چشمگیری کاهش دهد و در عین حال، دریافت دوز بیشتر نیز میتوانست به بافتهای سالم بدن صدمه بزند.
در این راستا، یک شرکت کانادایی به نام AECL تصمیم به توسعه نسل جدیدی از دستگاههای پرتودرمانی گرفت. نتیجه این تلاش، دستگاهی با نام Therac-۲۵ بود که با هدف ادغام توانایی شتابدهنده خطی و قابلیتهای کنترل شده به وسیله نرمافزار طراحی شد.
این دستگاه در انتهای سال ۱۹۸۲ به بازار عرضه شده و در بیمارستانها و مراکز درمانی در ایالات متحده و کانادا به کار گرفته شد. شماره ۲۵ در نام این دستگاه به انرژی پرتو الکترونی آن، که معادل ۲۵ مگاالکترونولت بود، اشاره داشت. Therac-۲۵ به گونهای طراحی شده بود که میتوانست به کمک دو روش متفاوت، بافتهای سطحی و عمیق بدن را هدف قرار دهد.
یکی از ویژگیهای کلیدی Therac-۲۵، طراحی فشردهترش بود. مهندسان مسیر شتابدهنده را به گونهای طراحی کردند که این دستگاه با وجود توان بالایش، فضای کمتری را اشغال کند.
اما نوآوری اصلی فقط به ابعاد و نیروی دستگاه محدود نمیشد. Therac-۲۵ قرار بر این بود که بخش زیادی از فرایند آمادهسازی و مدیریت روند درمان را به نرمافزار محول کند. اپراتور تنها نیاز بود اطلاعات بیمار و دوز موردنیاز را وارد کند و نرمافزار به طور خودکار وظیفه تنظیم دستگاه و کنترل فرایند تابش را به عهده میگرفت. این قابلیت موجب افزایش سرعت عملکرد و این امکان را فراهم میکرد که مرکز درمانی بتواند در طول روز بیماران بیشتری را درمان کند.
با این حال، در ظاهر همهچیز نشان از پیشرفت داشت. مشکلات از جایی شروع شد که طراحان به منظور افزایش اعتماد به نرمافزار، برخی از مکانیزمهای ایمنی فیزیکی دستگاه را حذف کردند.
تصمیمی که همهچیز را تغییر داد
برای درک ابعاد فاجعه Therac-۲۵، لازم است به تفاوتهای این دستگاه با نسلهای قبلی آن توجه کنیم. شرکت AECL قبلاً دو مدل دیگر به نامهای Therac-۶ و Therac-۲۰ را تولید کرده بود. این دستگاهها نیز از کامپیوتر برای تسهیل فرآیند درمان استفاده میکردند، اما قسمتهای اصلی سازوکار ایمنی آنها به صورت مستقل از نرمافزار و بهصورت سختافزاری طراحی شده بود.
برای مثال، مدارهای مستقل و قفلهای مکانیکی مانع میشدند که دستگاه در وضعیت ناایمن، پرتو خطرناک را به سمت بیمار ارسال کند. اما در طراحی Therac-۲۵، رویکرد متفاوتی در پیش گرفته شد. مهندسان تصمیم گرفتند بخش عمدهای از کنترلهای ایمنی را به نرمافزار واگذار کنند. بدین ترتیب، دستگاه جدید تبدیل به ترکیبی وابسته و در تعامل بین سختافزار و نرمافزار گردید.
این تصمیم از جنبههای اقتصادی و مهندسی به نفع شرکت بود، زیرا تعداد قطعات سختافزاری کاهش مییافت و به تبع آن تولید دستگاه ارزانتر و کنترل عملکرد آن نیز سهلتر به نظر میرسید.
با این وجود، یک مشکل اساسی وجود داشت. اگر نرمافزار دچار خطا میشد، دیگر نمیتوانست یک سازوکار مستقل و فیزیکی مانع از پیامدهای خطرناک آن شود. در نسلهای قبلی، اگر کامپیوتر دچار خطا میشد، برخی قفلهای سختافزاری میتوانستند مانع از تابش نامناسب شوند. در حالی که در Therac-۲۵، بخش مهمی از این مسئولیت به همان سیستمی سپرده شده بود که ممکن است نمایانگر مشکلاتی باشد.
به بیان دیگر، نرمافزار هم به عنوان مجری درمان عمل میکرد و هم باید از بوجود آمدن شرایط خطرناک جلوگیری میکرد. این وابستگی به نرمافزار، به همراه نقص در تحلیل مخاطرات و آزمایش سیستم، موجب شد که یکی از بدترین حوادث تاریخ مهندسی کامپیوتر به وقوع بپیوندد.
یک دستگاه، دو نوع پرتو و یک وضعیت خطرناک
Therac-۲۵ قادر به کاربرد از پرتو الکترونی و پرتو ایکس برای درمان بود. پرتوهای الکترونی برای درمان بافتهای سطحی مناسب بودند، در حالی که پرتو ایکس قابلیت نفوذ بیشتر به بافتهای بدن را فراهم میساخت.
در تولید پرتو ایکس، دستگاه موظف بود پرتو الکترونی با انرژی بالا را به سوی یک هدف فلزی هدایت کند تا پرتوهای ایکس ایجاد شوند. سپس سیستمی دیگر باید شدت و توزیع پرتو را تنظیم میکرد تا انرژی مطلوب به بدن بیمار منتقل گردد.
اما اگر دستگاه در وضعیت نامناسب قرار میگرفت، پرتو الکترونی قدرتمند میتوانست بدون عبور از اجزای لازم، بهطور مستقیم به بدن بیمار فرود آید. برای تنظیم وضعیت دستگاه، یک مجموعه چرخان به نام Turntable وجود داشت که اجزای لازم برای حالتهای درمانی را در مسیر پرتو قرار میداد.
نرمافزار وظیفه داشت تا از درست بودن وضعیت این مجموعه اطمینان حاصل کند و سپس اجازه تابش را صادر کند. در صورت بروز خلل، دستگاه باید فرآیند درمان را متوقف میساخت.
مشکل این بود که برخی خطاهای نرمافزاری موجب میشدند دستگاه گمان کند همه چیز در شرایط صحیح قرار دارد، در حالی که وضعیت واقعی اجزای مکانیکی با تنظیمات انتخابی مطابقت نداشت.
پرتو خام دستگاه میتوانست در هر جلسه درمانی بین ۱۵ هزار تا ۲۰ هزار راد دوز تابشی ایجاد کند، در حالی که دوز متعارف تجویزی برای یک جلسه درمانی معمولاً حدود ۲۰۰ راد بود.
این تفاوت نمایانگر این است که چرا حتی کوچکترین خطا در کنترل دستگاه میتوانست به تبعات جبرانناپذیری منجر شود.
نخستین قربانی؛ بیماری که احساس کرد بدنش میسوزد
نخستین حادثه شناختهشده مربوط به Therac-۲۵ در تاریخ ۳ ژوئن ۱۹۸۵ در مرکز سرطانشناسی منطقهای کنستون (Kennestone Regional Oncology Center) واقع در شهر مارییتا ایالت جورجیا به وقوع پیوست. لیندا نایت، زنی ۶۱ ساله که به دنبال درمان سرطان سینه در این مرکز بود، باید تحت پرتودرمانی ناحیه ترقوه قرار میگرفت.
او پیش از این، چندین جلسه درمان با دستگاههای پرتودرمانی را گذشته بود و میدانست که این فرایند معمولاً بدون درد صورت میگیرد. اما این بار تجربه متفاوتی داشت.
به محض روشن شدن دستگاه، نایت حس کرد که نیرویی شبیه حرارت شدید و سوزش بر تنش وارد شده است. وقتی تکنسین وارد اتاق شد، وی اعلام کرد که به شدت سوزش در بدنش احساس میکند. واکنش اولیه تکنسین این بود که چنین اتفاقی ممکن نیست.
اما وضعیت جسمانی نایت در روزهای بعد به سرعت رو به وخامت نهاد. پوست ناحیه سینهاش متورم گردید و با درد شدیدی مواجه شد. پس از مدتی، عوارض سوختگی در پشت او نیز ظاهر شد. این موضوع پزشکان را به این نتیجه رسانید که آسیب از سطح پوست فراتر رفته و ناشی از دریافت مقدار بسیار بالای پرتو بوده است.
برآوردهای پزشکی نشان میداد که او در یک یا دو نوبت چیزی در حدود ۲۰ هزار راد دوز دریافت کرده است. این میزان معادل تقریباً ۱۰۰ برابر دوز اصلی تجویز شده برای یک جلسه درمان بود.
نایت در نهایت بخشی از توان حرکتی شانه و بازوی خود را از دست داد و برای مهار آسیبهای ناشی از تابش، سینه چپ او برداشته شد. نکته شگفتانگیز این است که شرکت سازنده در پاسخ به سوالات اولیه درباره امکان بروز چنین خطایی اعلام کرده بود که دستگاه اساساً نمیتواند در وضعیت درمان الکترونی بدون سامانه پخشکننده پرتو کار کند. به این ترتیب، نخستین نشانه جدی وجود نقص در Therac-۲۵ با تردید و انکار روبهرو شد.
پنج بار فشردن دکمه تکرار؛ خطایی که بیمار را به بیمارستان کشاند
حادثه بعدی در تاریخ ۲۶ ژوئیه ۱۹۸۵ در مرکز سرطان انتاریو شهر همیلتون کانادا به وقوع پیوست. دونا گارتنر، بیمار ۴۰ ساله مبتلا به سرطان دهانه رحم، برای بیستوچهارمین جلسه پرتودرمانی خود به این مرکز مراجعه کرده بود.
اپراتور دستگاه را روشن کرد، اما پس از گذشت حدود پنج ثانیه، سیستم متوقف شد و پیغام خطای H-Tilt روی نمایشگر نمایان شد. این نمایشگر نشان میداد که هیچ دوزی از پرتو به بیمار نرسیده است. اپراتور نیز با تصور اینکه درمان آغاز نشده، دکمه ادامه را فشار داد.
دستگاه مجدداً متوقف شد و همان پیام خطا را نشان داد. این فرآیند در مجموع پنج بار تکرار شد. پس از بررسی اولیه، تکنسین نتوانست نقص مشخصی در دستگاه بیابد و گارتنر مرکز درمان را ترک کرد. با این حال، بیمار از احساس سوزش و درد غیرمعمول در ناحیه لگنز شکایت داشت.
سه روز بعد، وضعیت او به قدری وخیم شد که به بیمارستان منتقل گردید. مرکز درمانی پس از این حادثه دستگاه را از سرویس خارج کرد و شرکت سازنده را در جریان قرار داد. این نخستین بار بود که AECL به طور رسمی از احتمال دریافت دوز بیش از اندازهای توسط بیمار Therac-۲۵ مطلع میشد.
در واکنش اولیه، شرکت احتمال نقص در کلید تشخیص موقعیت قطعات متحرک دستگاه را مطرح کرده و اصلاحاتی در بخش نرمافزاری و مکانیکی انجام داد.
اما نکته تلخ این ماجرا این بود که با وجود آسیب شدید ناشی از پرتودهی، گارتنر در نوامبر همان سال به دلیل سرطان فوت کرد. باکالبدشکافی نشان داد که در صورت عدم وجود بیماری زمینهای، آسیب ناشی از پرتودهی احتمالاً به جراحی تعویض کامل مفصل لگن منجر میشد.
شرکت بر این عقیده بود که با انجام اصلاحات، مشکل حل شده است، اما حوادث بعدی نشان داد که نقص اصلی هنوز به طور کامل شناسایی نشده است.
وقتی شرکت سازنده به بیماران و پزشکان اطمینان میداد دستگاه مقصر نیست
در دسامبر ۱۹۸۵، حادثه دیگری در بیمارستان یادبود دره یاکیما (Yakima Valley Memorial Hospital) واقع در ایالت واشنگتن به وقوع پیوست. جانیس تیلمان، بیماری که برای درمان با Therac-۲۵ به این مرکز مراجعه کرده بود، پس از یکی از جلسات متوجه قرمزی غیرعادی در ناحیه لگن خود شد.
این قرمزی به شکل خطوط موازی بر روی پوست نمایان شده بود. از آنجایی که آسیبهای ناشی از دریافت دوز بالای پرتو ممکن است با چند روز تأخیر بروز کنند، در ابتدا ارتباط روشنی بین وضعیت پوست بیمار و دستگاه پرتودرمانی مشاهده نشد.
بیمار به درمان ادامه داد و کارکنان مرکز نیز به دنبال علت دیگری برای این تغییرات پوستی بودند. مرکز درمانی موضوع را با شرکت سازنده به اشتراک گذاشت، اما پاسخ ارائهشده اطمینانبخش بود. AECL اعلام کرد که پس از بررسی، آسیب گزارششده نمیتواند ناشی از نقص دستگاه یا اشتباه در اپراتور باشد. همین اطمینان موجب شد که احتمال ارتباط آسیب با پرتودهی بیش از اندازه مورد توجه قرار نگیرد.
اما در تحقیقات بعدی مشخص شد تیلمان دچار زخم مزمن، تخریب بافت و درد مداوم شده است. او به جراحی و پیوند پوست نیاز پیدا کرد.
این حادثه نشان داد که حتی بعد از نخستین هشدارها و اصلاحات ابتدایی، مشکلات Therac-۲۵ به قوت خود باقی است و پاسخهای اطمینانبخش شرکت سازنده نمیتواند جایگزین بررسیهای مستقل و دقیق شود.
خطای معروف Malfunction ۵۴؛ وقتی یک کلید ساده فاجعهآفرین شد
یکی از مهمترین نقاط عطف پرونده Therac-۲۵ در مارس و آوریل ۱۹۸۶ در مرکز سرطان شرق تگزاس واقع در شهر تایلر شدت گرفت.
در تاریخ ۲۲ مارس ۱۹۸۶، بیماری به نام آیزاک دال بهمنظور نهمین جلسه پرتودرمانی خود به این مرکز مراجعه کرد. او پیشتر تحت عمل جراحی قرار گرفته و قرار بود ناحیه شانه چپش تحت پرتودرمانی قرار گیرد.
اپراتور در حین وارد کردن اطلاعات درمانی با اشتباهی روبرو شد و به جای اصلاح پارامترها از کلید جهتنمای بالا استفاده کرد.
پس از شروع درمان، دستگاه متوقف شد و پیام «Malfunction ۵۴» بر روی صفحهنمایش ظاهر شد. این خطا در ظاهر به معنای توقف درمان بود و نمایشگر اعلام میکرد تنها مقدار کمی از دوز تجویز شده به بیمار رسیده است.
اپراتور تصور کرد مشکل جدی نیست و دکمه ادامه را فشار داد. اما بیمار در داخل اتاق درمان اقدام دیگری را تجربه کرد. دال ناگهان نور شدیدی را مشاهده کرد، صدایی شبیه وزوز و جرقه به گوشش رسید و ضربهای شدید همراه با گرما احساس کرد. او که متوجه غیرطبیعی بودن شرایط شد، تلاش کرد از تخت بلند شود. در این لحظه، تلاش مجدد دستگاه برای آغاز درمان، شوک دیگری به بدنش وارد کرد.
وضعیت عجیبی رخ داد، زیرا در آن روز، تصویر نمایشگر از مرکز درمانی قطع بود و سیستم صوتی هم عملکرد مناسبی نداشت. بنابراین اپراتور نمیتوانست وضعیت بیمار را به طور مستقیم مشاهده کند. دال پس از خروج از اتاق درمان مورد معاینه قرار گرفت، اما در بررسی اولیه تصور کردند که به احتمال زیاد دچار برقگرفتگی شده است.
شرکت سازنده نیز پس از تحقیق در مورد دستگاه موفق به بازتولید خطا نشد و اعلام کرد که Therac-۲۵ قادر به ایجاد چنین دوز بالایی نیست.
اما وضعیت بیمار به تدریج رو به وخامت نهاد. او دچار دردهای مداوم، تهوع، اختلالات عصبی و فلج در اندامها شد و سرانجام در اوت ۱۹۸۶ به دلیل عوارض پرتودهی جان خود را از دست داد. چهار روز پس از حادثه دال، در تاریخ ۱۱ آوریل ۱۹۸۶، بیمار دیگری به نام دنیل مککارتی در همان مرکز تحت پرتودرمانی قرار گرفت.
این مرتبه، اپراتور همان کار را انجام داد و در حین اصلاح اطلاعات درمانی باز هم از کلید جهتنمای بالا استفاده کرد. پس از آغاز درمان، باز هم همان پیام Malfunction ۵۴ برای مککارتی ظاهر شد. او نیز به شدت فریاد میکشید که صورتش در حال سوختن است. او هم قبل از توقف دستگاه، نور شدیدی را مشاهده کرد و صدایی شبیه سوختن و جرقه به گوشش رسید.
پس از این واقعه، فیزیکدان مرکز درمانی تصمیم به خارج کردن دستگاه از سرویس گرفت و به همراه اپراتور، شرایط بروز خطا را مورد بررسی قرار داد. درنهایت آنها موفق شدند متوجه شوند که خطا وقتی بروز میکند که اپراتور اطلاعات درمان را با سرعت بسیار بالا اصلاح کند.
این بار شرکت سازنده نیز توانست شرایط خطا را مجدداً بازتولید نماید. بررسیها نشان داد که مشکل به نحوه مدیریت همزمان وظایف نرمافزار مرتبط است. اپراتور در فاصله کوتاه اطلاعات را تغییر میداد، در حالی که نرمافزار هنوز در حال پردازش تنظیمات قدیمی بود.
این وضعیت موجب میشد بخشهای مختلف برنامه با دادههای ناسازگار کار کنند و دستگاه به شرایط خطرناک راه پیدا کند. شرکت برای جلوگیری موقت از بروز مجدد این مشکل، پیشنهاد داد که کلید جهتنمای بالا از صفحهکلید دستگاه حذف شود.
متأسفانه مککارتی نیز پس از دچار شدن به آسیبهای جسمانی و عصبی شدید، در تاریخ اول مه ۱۹۸۶ فوت کرد.
باگ نرمافزاری کجا بود؟
پرونده Therac-۲۵ یکی از موارد شناختهشده در تاریخ مهندسی نرمافزار به شمار میرود که با خطای Race Condition (شرایط رقابتی) مواجه بود. شرایط رقابتی زمانی رخ میدهد که چندین فرایند نرمافزاری به شکلی همزمان به منابع یا دادههای مشترک دسترسی پیدا میکردند و نتایج عملکرد سیستم براساس ترتیب و زمانبندی اجرای آنها تعیین میشود.
برای فهم بهتر این حالت، به دو کارمند تصور کنید که بهطور همزمان در حال تغییر یک پرونده هستند. یکی از آنها اطلاعات جدیدی را وارد میکند، اما دیگری هنوز بر اساس دادههای قبلی تصمیم میگیرد. اگر سیستم نتواند ترتیب تغییرات را بهدرستی مدیریت کند، نتیجه ممکن است بهطور اساسی با انتظارات آنها متفاوت باشد.
در Therac-۲۵ نیز چنین وضعیتی به وقوع پیوست. نرمافزار دستگاه میبایست همزمان چندین کار را مدیریت کند، از جمله دریافت اطلاعات از اپراتور، تنظیم شدت پرتو، کنترل موقعیت اجزای مکانیکی و بررسی ایمنی وضعیت.
زمانی که اپراتور اطلاعات را با سرعت زیادی تغییر میداد، ممکن بود بخشهای مختلف نرمافزار به وضعیت یکسانی از دادهها دسترسی نداشته باشند. این ناهماهنگی میتوانست باعث شود که دستگاه بر اساس وضعیت نادرست، فعال شده و پرتو با قدرت بالا را از خود ساطع کند. نکتهای که قابل توجه است این است که خطای نرمافزاری فقط به معنای اشتباه در نوشتن کد نبود بلکه ناشی از نقص در طراحی و مدیریت فرایندهای همزمان، عدم حضور سازوکارهای کافی برای جلوگیری از بروز شرایط خطرناک و کمبود آزمایش شرایط غیرمعمول بود.
علاوه بر این، استفاده از کدهای باقیمانده از نسخههای قبلی امکانپذیر شده بود که موجب شده بودند برخی از فرضیات قدیمی بدون ارزیابی کامل در دستگاه جدید به کار رود. به این ترتیب، نقص نرمافزاری که تحت شرایط خاص فعال میشد، به تهدیدی جدی برای جان بیماران تبدیل گردید.
حادثه پایانی؛ بیماری که بهجای ۷۹ راد، هزاران راد دریافت کرد
با وجود انجام اصلاحات، پرونده Therac-۲۵ هنوز بسته نشده بود. در تاریخ ۱۷ ژانویه ۱۹۸۷، حادثهای دیگر در بیمارستان یاکیما به وقوع پیوست.
آندرس انگمن برای یک سری درمانهای پرتویی به بیمارستان مراجعه کرده بود. دو مرحله نخست درمان طبق روال انجام شد، اما در مرحله بعدی دستگاه دچار اختلال شد. اپراتور تصور کرد که هنوز دوزی به بیمار نرسیده و تلاش کرد درمان را ادامه دهد.
انگمن در داخل اتاق درمان احساس سوزش شدیدی در قفسه سینهاش کرد و این موضوع را از طریق سیستم ارتباطی به اپراتور اطلاع داد. پس از انجام بررسیهای بیشتر، مشخص شد که دستگاه به احتمال زیاد در وضعیتی قرار گرفته که پرتو الکترونی بدون عبور از اجزای لازم به بیمار رسیده است.
این بار هم نرمافزار قادر به تشخیص موقعیت واقعی مجموعه چرخان دستگاه نبود. مهندسان تخمین زدند که انگمن بهجای دریافت ۷۹ راد دوز مورد نظر، احتمالاً بین ۸ هزار تا ۱۰ هزار راد پرتو دریافت کرده است.
او در آوریل ۱۹۸۷ جان سپرد. اگرچه پیش از این حادثه به سرطان پیشرفته مبتلا بود، ولی تحقیقات نشان داد که عوارض ناشی از پرتودهی بیش از حد تأثیر اصلی را در مرگ او ایفا کردهاند. این واقعه نشان داد که حتی اصلاحات مربوط به خطای ناشی از کلید جهتنما و مشکلات مربوط به Race Condition نیز برای ایمنسازی کامل دستگاه کافی نبود.
پایان کار Therac-۲۵؛ دخالت نهادهای نظارتی
به موازات تکرار حوادث و افزایش شواهد مرتبط با نقص دستگاه، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) وارد عمل شد. در ماه مه ۱۹۸۶، این سازمان Therac-۲۵ را معیوب اعلام کرده و از شرکت سازنده درخواست کرد تا برنامهای جامع برای اصلاح نقصها ارائه دهد.
در ادامه، FDA خواستار این شد که AECL علاوه بر اصلاح نرمافزار، سیستمهای ایمنی دستگاه را نیز مورد بازنگری قرار دهد. از جمله اقداماتی که مطرح شد تغییر پیامهای خطا، جلوگیری از ادامه درمان در صورت دریافت پالسهای غیرعادی پرتو و تقویت سازوکارهای ایمنی مستقل بود.
پس از حادثه ژانویه ۱۹۸۷ فشار نهادهای نظارتی بیشتر افزایش یافت. در فوریه همان سال، FDA و نهادهای مسئول در کانادا توصیه کردند استفاده معمول از دستگاه تا زمان تکمیل اصلاحات به حالت تعلیق درآید.
شرکت سازنده در چندین مرحله برنامههای اصلاحی ارائه کرد و پس از انجام آزمایشات و بررسیهای فنی، تغییرات لازم را در دستگاهها پیادهسازی کرد.
این اصلاحات شامل بازنگری نرمافزاری، تغییر برخی قطعات سختافزاری و بازگرداندن مکانیزمهای ایمنی مستقل میشد.
در نهایت، دستگاههای اصلاحشده پس از بررسیهای ایمنی دوباره به چرخه استفاده برگردانده شدند و در گزارشی تاریخی از مرکز اخلاقت آنلاین دانشگاه ویرجینیا، حادثه دیگری از این نوع پس از اعمال اصلاحات نهایی ثبت نشد.

۵۸۳۲۳