تحلیلی روانشناختی بر فرزندکشی؛ چگونگی تبدیل مراقب و والدین به عاملین مرگ
فرزندکشی (Filicide) به معنای کشتن فرزند به دست والدین یا نگهدارندگان اوست؛ این پدیدهای نادر و در عین حال بسیار تکاندهنده است که ریشه در تعاملات پیچیدهای از عوامل روانی، اجتماعی و زیستی دارد. مقاله حاضر با نگاهی روانشناختی، به تبیین انگیزهها و دینامیکهای نهفته در این پدیده میپردازد.
در جوامع، معمولاً والدین بهعنوان محافظان و حامیان فرزندان در نظر گرفته میشوند؛ بنابراین وقوع چنین فاجعهای، نه تنها ناگواری انسانی است بلکه یک تناقض روانشناختی نیز به شمار میآید. درک این موضوع بدون قضاوتهای اخلاقی، گام نخست برای پیشگیری و کمک به خانوادههایی است که در معرض خطر قرار دارند.
-انگیزههای روانی
تحقیقات نشان دادهاند که انگیزههای فرزندکشی را میتوان در چندین گروه کلی دستهبندی کرد:
· نوع دوستانه (Altruistic): والد تصور میکند که مرگ کودک میتواند بهعنوان «آزادی» از رنجهای واقعی یا خیالی او باشد و اغلب با اختلالات شدید افسردگی یا روانپریشی مرتبط است.
· روانپریشی: در شرایط توهم و هذیان، والد ممکن است بهخود تصور کند که کودک مظهر تهدیدی شیطانی است.
· ناخواسته بودن کودک: عدم توانایی در قبول مسئولیتهای نگهداری، بهویژه در موارد بارداریهای ناخواسته یا روابط پرتنش.
· انتقام: هدف قرار دادن فرزند بهمنظور آسیب رساندن به شریک زندگی در زمان بروز جدایی یا در مشاجرات شدید.
· کودکآزاری منجر به مرگ: در این حالت، مرگ، نه بهعنوان هدف اصلی، بلکه بهعنوان نتیجهای از چرخه خشونت و ناتوانی در کنترل خشم در نظر گرفته میشود.
-پویاییهای زمینهساز
عوامل متعددی میتوانند خطر فرزندکشی را افزایش دهند: اختلالات روانی درماننشده (به خصوص افسردگی پس از زایمان و روانپریشیها)، سابقه کودکآزاری، انزوای اجتماعی، فقر، خشونت خانگی و نبود دسترسی به خدمات حمایتی روانی. نکته حائز اهمیت این است که هیچ یک از این عوامل بهتنهایی نمیتوانند علت اصلی را توضیح دهند؛ در عوض، ترکیب فشارها و کمبود حمایت، زمینهساز این پدیده خواهد بود.
-پیامدها و ضرورت پیشگیری
بازماندگان — والد دیگر، خواهر و برادر و خود والد عامل — با سوگ پیچیدهای، احساس گناه و اختلال استرس پس از سانحه روبهرو میشوند. از منظر پیشگیری، شناسایی زودهنگام مادران در معرض افسردگی پس از زایمان، آموزش مهارتهای فرزندپروری، غربالگری وضعیت سلامت روان در مراکز بهداشتی و ایجاد شبکههای حمایتی برای خانوادههای در بحران، از جمله بهترین راهکارها محسوب میشوند.
بنابراین، فرزندکشی بهعنوان پدیدهای چندوجهی را نمیتوان تنها با واژههای «شرارت» یا «جنون» توجیه کرد. نگاهی روانشناختی، بدون اینکه عمل را توجیه کند، به ما میآموزد که در پس این فاجعه، معمولاً رنجهای درماننشده و حمایتهای غایب نهفته است. سرمایهگذاری در سلامت روان والدین، در واقع یک سرمایهگذاری در امنیت کودکان به شمار میآید.
*دکتری تخصصی روانشناسی بالینی، خانواده درمانگر
۲۳۳۲۳۳