سوگ «سوگند»؛ حلقه گمشده یاریدهی به کودکان کجاست؟
ماجرای غمانگیز فوت سوگند صیادی، دانشآموز 16 ساله از کرمانشاه، فراتر از سؤالاتی درباره علت و نحوه وقوع این حادثه، مسائلی کلیدی را پیرامون مسئولیت مدیران مدارس، شیوه تعامل با مشکلات شخصی و اجتماعی دانشآموزان و نیز اتخاذ تدابیر حمایتی از کودکان و نوجوانان در معرض خطر برانگیخته است که محمد رضاخواه، کارشناس تعلیم و تربیت، در گفتوگویی با ایسنا، به تحلیل ابعاد مختلف این موضوع پرداخته است.
ـ مسأله مرگ سوگند صیادی، دانشآموز 16 ساله، باعث طرح بحثهایی حول نحوه واکنش مدیر مدرسه و مسئولیتهای آموزشوپرورش شده است.
در ابتدا باید تأکید نمود که روایتهایی که در فضای مجازی درباره برخورد مدیر مدرسه با سوگند و اطلاعرسانی به پدرش منتشر شده، تا به امروز به وضوح اعلام نشده و تحقیق مراجع مسؤول در این زمینه در حال انجام است. با این حال، میتوان صرف نظر از نتایج این بررسی، به موضوع از دیدگاه مدیریت مدرسه، وظایف تربیتی و قانونی مدیران و بهویژه، توانایی نظام حمایتی کشور نگریست.
ـ یکی از مسائل مطرح در این پرونده، رابطه عاطفی بین دو دانشآموز است. در مواجهه با این ارتباطات، مدارس باید چه ملاحظاتی را در نظر داشته باشند؟
واقعیت این است که جامعه ایران هنوز نتوانسته چارچوب مشخصی برای مدیریت روابط عاطفی نوجوانان در محیط مدرسه و خانواده برقرار کند و ارتباطات عاطفی خارج از این چارچوب در بسیاری از خانوادهها و فضاهای اجتماعی از پذیرش کافی برخوردار نیست.
بهنظر من، صرف وجود احساس عاطفی میان دو نوجوان نباید بهخودیخود بهمعنای وقوع جرم، انحراف اخلاقی یا مستحق مجازات بودن آنها شمرده شود، اما نمیتوان از دیگر سو، خطرات احتمالی ناشی از روابط پنهانی و فاقد نظارت و حمایت اجتماعی را نیز نادیده گرفت.
زمانی که خانوادهها از این نوع روابط بیخبرند، نوجوانان نمیتوانند درباره موضوعات خود با بزرگترهای مورد اعتماد خود گفتگو کنند و هیچ بستر حمایتی روشن برای رویارویی با مشکلات احتمالی روابط وجود ندارد، احتمال بروز موقعیتهای خطرناک افزایش مییابد؛ از سوءاستفاده عاطفی گرفته تا تهدید و اخاذی و موارد مشابه.
مدیر مدرسه باید در وضعیتی قرار بگیرد که میان چند مسئولیت مهم تعادل ایجاد کند: از یک سو، حفظ حریم خصوصی و امنیت دانشآموز و از سوی دیگر، پیشگیری از وقوع آسیبهای احتمالی و پاسخگویی به مسئولیتهای قانونی و تربیتی.
با این حال، پرسش اساسی این است که حدود مسئولیت قانونی مدیر در این مواقع چه مقدار است؟ آیا اگر از یک وضعیت بالقوه آسیبزا آگاه باشد و خانواده را در جریان نگذارد، در صورت وقوع حادثه میتواند از هرگونه مسئولیت مبرا باشد؟ و اگر خانواده را مطلع کند و این اطلاعرسانی باعث ایجاد آسیب شود، چه کسی باید پاسخگو باشد؟
باید به این نکته توجه کرد که مدیر مدرسه در برخی شرایط با تصمیماتی مواجه است که هر گزینهای ممکن است دارای پیامدهای خاصی باشد؛ درحالیکه حدود مسئولیت، اختیارات و حمایت قانونی از او بهروشنی مشخص نشدهاند.
مدیر در این شرایط با چند مسئولیت همزمانش مواجه است: آیا باید خانواده را در جریان بگذارد؟ آیا باید موضوع را به مشاور یا اداره آموزش گزارش دهد؟ آیا باید به رایزنی و تذکر ادامه دهد یا تصمیم دیگری بگیرد؟ اگر موضوع را بهطور نامعلوم رها کند و اقدامی نکند، چه کسی پاسخگوی عواقب احتمالی خواهد بود؟ اگر به اطلاع خانواده نسپارد و بعداً حادثهای رخ دهد، چه کسی باید از او در برابر کوتاهی ممکن پاسخگو باشد؟ و اگر اطلاع دهد و خانواده خود منشاء خطر باشند، چه سازوکاری میتواند از دانشآموز محافظت کند؟
اینها سؤالات واقعی هستند که مدیر مدرسه باید با آنها مواجه شود و نمیتوان با یک قضاوت سطحی، تمام پیچیدگیهای آن را نادیده گرفت.
ـ آیا افشای اطلاعات محرمانه دانشآموز به والدین صحیح است؟
اطلاعرسانی به خانواده نباید به معنای فاش کردن غیرمؤدبانه مسائل خصوصی دانشآموز یا قرار دادن او در معرض خطر باشد. بخصوص اگر دانشآموز بهطور صریح از وجود خشونت یا تهدید جانی در خانوادهاش خبر داده باشد، مدیر باید این هشدار را جدی بگیرد و پیش از هر گونه تماس با والدین، راه مداخلهای امن را دنبال کند.
ـ آیا میتوان در هر شرایطی خانواده را امنترین مرجع برای پیگیری مسائل دانشآموز دانست؟
یک فرض رایج در نظام آموزشی ما این است که خانواده، امنترین و مناسبترین مرجع برای حل مسائل دانشآموز است. این فرض در بسیاری از موارد صحیح است؛ اما در تمامی موارد نمیتوان به آن اعتماد کرد.
گاهی خود خانواده منشأ آسیب است. دانشآموز ممکن است در خانه از خشونت، تهدید، سوءاستفاده یا طردشدن رنج ببرد. در چنین مواردی، ارجاع ساده به والدین نهتنها کارساز نیست، بلکه میتواند خطر را تشدید کند.
قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب سال 1399، مداخله نهادهای حمایتی و قضایی را پیشبینی کرده است؛ از اینرو، نباید مسئله را بهعنوان فقدان قطعنامه قانونی کامل تلقی کرد. مسئله واقعی این است که در این نوع موقعیتها، مسیر اجرایی، حدود اختیارات و سازوکار مداخله فوری تا چه حد شفاف و قابلدسترس است.
بنابراین، صرف زنده بودن والدین و داشتن سرپرست قانونی برای کودک نباید مانع از بررسی احتمال آزار و مداخله حمایتی و قضایی شود. در شرایطی که خطر جدی و فوری مشخص شود، امکان اتخاذ تصمیمات قضایی برای جدا کردن کودک از محیط خطر و انتقال موقت وی به مکانی امن وجود دارد. اما این تصمیم باید توسط نهادهای صلاحیتدار و براساس ضوابط قانونی گرفته شود؛ نه اینکه مدیر مدرسه بهتنهایی در مورد نگهداری یا جدا کردن کودک تصمیمگیری کند.
اما پرسش اساسی این است که مدیر مدرسه چگونه باید این فرایند را آغاز کند؟ آیا میتواند مستقیماً با دادستانی تماس بگیرد؟ آیا باید ابتدا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ را در جریان بگذارد؟ آیا مدیر صلاحیت دارد از تحویل دانشآموز به والدین خودداری کند؟ اگر والدین بخواهند فرزندشان را از مدرسه ببرند، مدیر باید چه اقداماتی انجام دهد؟ و در نهایت، چه مرجعی مسؤول تصمیمگیری درباره نگهداری موقت دانشآموز خواهد بود؟
بدیهی است مدیر مدرسه نمیتواند شخصاً درباره سلب حضانت یا انتقال کودک به مرکز نگهداری تصمیمگیری کند. این قبیل اقدامات باید با دخالت نهادهای حمایتی و مراجع قضایی و بر اساس ضوابط قانونی صورت بگیرد، اما مدیر باید بداند در فاصله میان شناسایی خطر تا ورود این نهادها، چه وظایفی دارد و چگونه میتواند ایمنی دانشآموز را تأمین کند.
ـ با توجه به قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب سال 1399، آیا اصلیترین مشکل، فقدان سازوکارهای اجرایی برای حمایت از کودکان است؟
در این زمینه، قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب سال 1399 وجود دارد. این قانون به آموزشوپرورش وظیفه شناسایی، راهنمایی و معرفی کودکان و نوجوانان در معرض خطر به نهادهای حمایتی و قضایی را محول کرده و همچنین مسئولیت آموزش کارکنان آموزشی درباره حقوق کودکان و نوجوانان را گردن این نهاد گذاشته است. همچنین به سازمان بهزیستی، ضابطان دادگستری و مراجع قضایی وظایفی برای شناسایی، حمایت و مداخله در وضعیتهای پرخطر تفویض شده است. برای اجرای بخشی از این تکالیف نیز آییننامه اجرایی تصویب شده است.
پس مسأله این نیست که هیچ قانونی وجود ندارد؛ بلکه مسئله این است که وجود قانون و آییننامه در سطح کلان، بهمعنای وجود دستورالعملهای عملیاتی روشن و قابل اجرایی برای مدیر مدرسه، پزشک بیمارستان یا شهروند عادی نیست.
یک دستورالعمل اجرایی مؤثر باید حداقل مشخص کند که مدیر و معلم هنگام مشاهده آثار خشونت یا شنیدن گزارش از دانشآموز، چه اقدام اولیهای باید انجام دهند و چگونه موضوع را ثبت کنند؛ چه کسی و با استفاده از چه معیارهایی باید سطح خطر را ارزیابی کند؛ در چه شرایطی اطلاعرسانی به والدین مجاز یا ضروری است و در چه شرایطی باید از تماس با والدین تا ارزیابی خطر خودداری کرد؛ چگونه مدرسه باید موضوع را از طریق شماره تماس یا فرم مشخصی به اورژانس اجتماعی، بهزیستی، پلیس یا مرجع قضایی ارجاع دهد؛ اگر خانواده مانع مداخله شود یا نهاد مسئول پاسخگو نباشد، مدیر به کدام مرجع بالاتر مراجعه کند؛ چه کسی مسؤول حفظ امنیت دانشآموز تا زمان تحویل او به مرجع حمایتی است و چگونه باید از افشای اطلاعات و احتمال انتقامجویی جلوگیری کرد؟ و در نهایت، مدیر و معلمی که با حسن نیت و مطابق دستورالعمل برای حفاظت از دانشآموز اقدامی انجام دادهاند، چگونه از حمایت اداری و حقوقی برخوردار خواهند شد؟
درواقع، با زنجیرهای از مسئولیتها مواجه هستیم که اگر هر حلقه از این زنجیره مبهم، کند و یا ناکارآمد باشد، بار مسئولیت در نهایت بر دوش مدیر مدرسه باقی میماند؛ مدیری که نه مددکار اجتماعی است، نه ضابط قضایی و نه اختیارات قانونی لازم برای تصمیمگیری در مورد سرپرستی کودک را دارد.
از سوی دیگر، باید میان گزارش یک رابطه عاطفی، اختلاف یا مسأله انضباطی با گزارش یک خطر جدی و قریبالوقوع تفاوت قائل شد. اما اگر دانشآموز از تهدید معتبر به قتل، ضربوجرح شدید یا خشونت جدی خبر دهد، این موضوع دیگر تنها یک مسأله انضباطی یا خانوادگی نیست و باید از طریق مسیرهای حمایتی و قانونی پیگیری شود. این مرزبندی باید در دستورالعملها بهروشنی برای مدیران و معلمان مشخص شود.
ـ با توجه به این توضیحات، آیا میتوان تمامی مسئولیت چنین حوادثی را متوجه مدیر مدرسه یا آموزشوپرورش دانست؟
نباید تمامی مسئولیت این گونه وقایع را محدود به مدیر مدرسه یا آموزشوپرورش کرد. مدرسه بخشی از نظام حمایت اجتماعی از کودکان و نوجوانان است، اما قرار نیست بهتنهایی جایگزین مددکاری اجتماعی، خدمات روانشناختی، حمایت قضایی و نهادهای مسؤول در حمایت از خانوادهها شود.
ما با یک خلأ گستردهتر در زمینه دستورالعملهای مدرسهای و اجتماعی مواجه هستیم. در جامعه، بسیاری از افراد ممکن است نشانههای آزار، خشونت خانوادگی یا بحران روانی یک کودک یا نوجوان را مشاهده کنند، اما ندانند چگونه باید واکنش نشان دهند. ممکن است از ترس دخالت در زندگی خصوصی دیگران سکوت کنند؛ ممکن است موضوع را با خانوادهای در میان بگذارند که خود منشأ خطر هستند؛ یا ممکن است با نیت خیر اقدامی انجام دهند که ناخواسته وضعیت کودک را دشوارتر کند.
در واقع، ما در تمامی مراحل این زنجیره، از مشاهده و تشخیص اولیه تا گزارش، ارزیابی خطر، مداخله و پیگیری، آگاهی و سازوکار اجتماعی کافی و شفافی در اختیار مردم قرار ندادهایم.
از سوی دیگر، باید سازوکاری ایجاد گردد که مدیران، معلمان و شهروندان بتوانند بدون ترس از برخوردهای اداری یا پیامدهای نامعلوم، موارد مشکوک به کودکآزاری و خشونت خانوادگی را گزارش کنند و اطمینان حاصل کنند که پس از گزارش، نهاد متولی واقعاً اقدام خواهد کرد.
به همین منظور، تقویت خدمات اورژانس اجتماعی، توسعه خدمات مددکاری در مدارس و مراکز درمانی، آموزش عملی مدیران و معلمان، افزایش آگاهی عمومی پیرامون نحوه گزارش موارد آزار، تدوین مسیرهای مشخص ارجاع، فراهم آوردن امکان مداخله فوری و حمایت حقوقی از افرادی که با حسن نیت برای حفاظت از کودک اقدام میکنند، بهاندازه تصویب قوانین اهمیت دارد. قانون زمانی تأثیرگذار خواهد بود که نهتنها مدیر مدرسه، بلکه هر شهروند عادی نیز در مواجهه با یک وضعیت خطرناک، بتواند به راحتی مسیر مشخص و قابل اعتمادی را در پیش بگیرد.
چنانچه یک دانشآموز در معرض خشونت خانوادگی، تهدید یا بحران روانی قرار گیرد، مسئولیت حفظ امنیت او صرفاً به عهده مدرسه نیست. خانواده، سیستم سلامت، اورژانس اجتماعی، سازمان بهزیستی، نیروی انتظامی، دستگاه قضایی، نهادهای حمایتی و حتی جامعه و شهروندانی که از وضعیت کودک آگاه میشوند، هرکدام در این زنجیره نقش خود را دارند.
ـ با توجه به چنین حوادثی، نظام تعلیم و تربیت باید چه اقداماتی انجام دهد؟
باید از آموزشوپرورش خواسته شود که دستورالعملهای واضح و عملی برای مدیران و معلمان تدوین کند؛ از وزارت بهداشت و مراکز درمانی بخواهیم که مسیر قانونی و فوری برای گزارش و حفاظت از کودکان مشکوک به آزار را مشخص و عملیاتی نمایند؛ از سازمان بهزیستی بخواهیم ظرفیت و پاسخگویی اورژانس اجتماعی و خدمات مددکاری را تقویت کند؛ از دستگاه قضایی درخواست شود تا مسیر مداخله فوری و تصمیمگیری در خصوص حفاظت موقتی از کودکان در معرض خطر را روشن و در دسترس قرار دهد؛ و از نهادهای مسئول فرهنگی و اجتماعی تقاضا داریم که آگاهی عمومی نسبت به نحوه مواجهه با کودکآزاری و بحرانهای روانی نوجوانان را افزایش دهند.
ماجرای سوگند باید فرصتی برای بازنگری در نظام حمایت از کودکان و نوجوانان بهوجود آورد.
همچنین، باید در خصوص آموزش خانوادهها و ایجاد بستر مناسب برای گفتوگوی امن میان نوجوانان و بزرگترها نیز اندیشه جدی صورت گیرد. نوجوانی که به دلیل ترس از سرزنش، تنبیه و یا بیآبرویی، قادر به بیان مشکلاتش با خانواده یا مدرسه نیست، ممکن است در معرض آسیب قرار گیرد. ایجاد بسترهای امن برای بیان نگرانیها و دریافت حمایت، وظیفهای اجتماعی است که نمیتوان آن را به یک نهاد خاص سپرد.
انتهای پیام