وقتی «خشم» چهره «سکوت» میگیرد
شبنم دوستی، روانشناس در گفتوگو با ایسنا، درباره تفاوت لجاجتهای عادی با پرخاشگری واقعی در کودکان اظهار کرد: لجبازی در کودکان همیشه بهمعنای پرخاشگری یا وجود یک مشکل رفتاری نیست. گاهی کودک با مخالفتکردن، «نه» گفتن یا اصرار بر خواستههایش تلاش میکند استقلال و خواستههای خودش را نشان دهد.
وی افزود: در ارزیابی کودک، فقط به مخالفت او توجه نمیکنیم؛ بلکه بررسی میکنیم این رفتار در چه موقعیتهایی اتفاق میافتد، چقدر شدت دارد و کودک هنگام ناراحتی چگونه واکنش نشان میدهد. مثلا آیا فقط مخالفت میکند یا خشم خود را با داد زدن، کتکزدن، پرتکردن وسایل و آسیبرساندن بهدیگران نشان میدهد؟.
این روانشناس خاطرنشان کرد: نکته مهمتر این است که در کار با کودک، تلاش میکنیم بفهمیم پشت این خشم چه چیزی قرار دارد. گاهی احساساتی مثل ترس، تنهایی، طردشدگی یا نادیده گرفته شدن، خودشان را بهشکل خشم و پرخاشگری نشان میدهند، بنابراین هدف ما این نیست که کودک را از عصبانیشدن منع کنیم، چون خشم یک احساس طبیعی است. هدف این است که به او کمک کنیم احساسش را بشناسد، علت آن را بفهمد و یاد بگیرد بدون آسیبزدن بهخودش یا دیگران، خواسته و ناراحتیاش را به شکل مناسبی بیان کند.
نشانههای پرخاشگریهای پنهان و خاموش در کودکان
دوستی در این باره که پرخاشگریهای پنهان و خاموش در کودکان نشانههایی دارد که والدین اغلب نادیده میگیرند، گفت: پرخاشگری در کودکان همیشه با رفتارهایی مثل کتکزدن، داد زدن یا شکستن وسایل همراه نیست. گاهی خشم بهشکلهای کمصداتری بروز میکند، مثلا کودک مدام قهر یا سکوت میکند، از دیگران فاصله میگیرد، غر میزند یا بهصورت غیرمستقیم رفتارهای تلافیجویانه نشان میدهد.
وی اضافه کرد: این رفتارها ممکن است از نگاه والدین صرفا لجبازی یا بدخلقی بهنظر برسند، در حالی که گاهی بیانگر ناراحتیها و هیجاناتی هستند که کودک نمیتواند بهدرستی درباره آنها صحبت کند. در بسیاری از موارد، احساساتی مثل تنهایی، طردشدگی، ترس یا نادیده گرفتهشدن میتوانند در پس خشم کودک وجود داشته باشند.
این روانشناس تصریح کرد: بههمین دلیل، لازم است والدین فقط به رفتار ظاهری کودک توجه نکنند و بهدنبال علت ناراحتی او هم باشند. البته هر قهرکردن یا سکوتی نشانه پرخاشگری نیست. آنچه اهمیت دارد، بررسی شرایطی است که این رفتارها در آن اتفاق میافتند، میزان تکرار و شدت آنها و تاثیری که بر روابط کودک با دیگران میگذارند.
وی با اشاره به اینکه پرخاشگری در سنین مختلف (خردسالی، دبستان و نوجوانی) متفاوت است، تصریح کرد: در خردسالی، پرخاشگری بیشتر بهشکل رفتارهای مستقیم و جسمانی دیده میشود، مثلا کودک ممکن است هنگام ناکامی، مخالفت یا نرسیدن به خواستهاش، گریه و فریاد کند، دیگران را بزند یا وسایل را پرت کند. در این سن، چون توانایی کودک برای شناخت و بیان احساسات و کنترل تکانهها هنوز در حال رشد است، ممکن است نتواند ناراحتی خود را با کلمات بیان کند.
وی افزود: در سنین دبستان با رشد مهارتهای کلامی و شناختی، شکل بروز خشم متنوعتر میشود. علاوه بر رفتارهای جسمانی، ممکن است کودک از کلمات برای ابراز خشم استفاده کند، توهین، تهدید، قهر یا در روابط دوستانه رفتارهای طردکننده و تلافیجویانه نشان دهد. در این دوره، افکار و برداشتهای کودک از رفتار دیگران هم اهمیت زیادی پیدا میکند، مثلا ممکن است یک رفتار ساده از طرف دوستش را بهمعنای بیتوجهی یا طرد شدن برداشت کند و بهشدت عصبانی شود.
پیچیدگیهای پرخاشگری و نشخوار فکری در نوجوانی
این روانشناس خاطرنشان کرد: در نوجوانی، موضوع پیچیدهتر میشود؛ چون خشم گاهی با احساساتی مانند نادیده گرفتهشدن، محدودشدن استقلال، طردشدگی یا بیاحترامی ارتباط دارد. ممکن است نوجوان خشم خود را با پرخاشگری کلامی، بحث و تعارض با والدین، کنارهگیری یا رفتارهای تلافیجویانه نشان دهد. در این سن، افکار خشمبرانگیز، برداشتهای ذهنی و نشخوار فکری هم نقش مهمی دارند و لازم است در کنار رفتار، به احساسات و افکار زیربنایی نوجوان توجه کنیم.
وی افزود: بنابراین در برخورد با پرخاشگری، سن و سطح رشد کودک اهمیت زیادی دارد. نمیتوان برای همه کودکان یک روش یکسان به کار برد؛ در خردسالی بیشتر از بازی و فعالیتهای عینی، در سن دبستان از آموزش شناخت احساسات و مهارتهای رفتاری و در نوجوانی از گفتوگو، بررسی افکار و حل مساله استفاده میکنیم.
دوستی با بیان اینکه پرخاشگری کودک معمولا نشانه نیاز یا پیام پنهانی است، اظهار کرد: پرخاشگری در کودکان گاهی فراتر از یک رفتار نامناسب است و میتواند بیانگر یک نیاز برآوردهنشده یا احساس حلنشده باشد. در بسیاری از موارد، پشت خشم کودک احساساتی مانند ترس، تنهایی، طردشدگی، شرم، نادیده گرفته شدن یا احساس دوستداشتنی نبودن قرار دارد.
وی ادامه داد: برای مثال، کودکی که احساس میکند به اندازه کافی مورد توجه قرار نمیگیرد، ممکن است با رفتارهای پرخاشگرانه توجه اطرافیان را جلب کند. همچنین نوجوانی که احساس میکند استقلال و حریم شخصیاش نادیده گرفته شده، ممکن است ناراحتی خود را بهشکل خشم و تعارض با والدین نشان دهد. بههمین دلیل، برای شناخت علت پرخاشگری نباید فقط بهرفتار ظاهری کودک توجه کرد، بلکه لازم است موقعیتهای تحریککننده خشم، افکار کودک و احساسات زیربنایی او نیز بررسی شوند. هدف این است که کودک بتواند نیازها و ناراحتیهای خود را بهجای رفتارهای آسیبزا با شیوهای سالم و مناسب بیان کند.
این روانشناس در پایان گفت: ارزیابی پرخاشگری نباید به رفتار ظاهری محدود شود؛ موقعیت بروز خشم و احساسات زیربنایی کودک هم مهم است. هدف حذف خشم نیست، بلکه بیان سالم آن است و چون شکل خشم در هر سن متفاوت است، شیوه مواجهه هم متفاوت میشود. کودک پرخاشگر بیش از سرکوب، نیازمند شنیده شدن است.
انتهای پیام