دریای خزر در حال کاهش است؛ ۶۳۰ کیلومترمکعب آب در سه دهه از بین رفته
به نقل از ایسنا، سحر تاجبخش در رویداد بزرگداشت روز ملی دریای خزر که امروز در سازمان حفاظت محیط زیست برگزار گردید، وضعیت اقلیمی این ناحیه آبی را ارائه کرد و گفت: بررسی‌های علمی صورت گرفته توسط سازمان هواشناسی کشور در فاصله ۵۰ سال گذشته نشان‌دهنده کاهش دما به میزان ۰.۴ درجه سانتی‌گراد در هر دهه و همچنین حدود یک میلی‌متر کاهش بارش سالانه و افزایش ۴ تا ۵ میلی‌متر تبخیر و تعرق سالیانه برای ایران است، که حوضه خزر نیز از این تغییرات به دور نیست.
وی با اشاره به این نکته که تغییرات دریای خزر به شرایط داخلی خود وابسته نیست، افزود: این دریا بزرگ‌ترین منبع آبی جهان محسوب می‌شود و تغییرات آن به عوامل اقلیمی مرتبط با حوضه آبریز وسیع شمال ایران و قفقاز به‌ویژه حوضه‌های رودخانه‌ای وابسته است. لذا یک ارزیابی همزمان از دما، جریان رودخانه‌ها، بارش و سطح آب برای درک وضعیت آینده دریای خزر ضروری است.
رئیس سازمان هواشناسی کشور ادامه داد: دریای خزر از منظر علمی دارای الگوی دمایی خاصی از شمال به جنوب است. ناحیه شمالی به دلیل موقعیت جغرافیایی بالاتر و عمق کمتر، شرایط دمایی خاصی دارد و دمای آب سطحی در تابستان در بخش وسیع خزر به حدود ۲۴ تا ۲۶ درجه سانتی‌گراد می‌رسد، در حالی که در بخش جنوبی ممکن است به نزدیک ۲۸ درجه افزایش یابد. این تفاوت در فصل زمستان بیش‌تر مشهود می‌شود.
گرمایش دریای خزر و افزایش تبخیر
تاجبخش با اشاره به پژوهش‌های انجام‌شده در زمینه تغییرات دمایی در منطقه خزر بیان کرد: تجزیه و تحلیل داده‌های سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۴، نشان‌دهنده گرمایش بی‌سابقه‌ای در ناحیه خزر است. بالا رفتن دما به‌ویژه در فصل تابستان، ممکن است با افزایش تبخیر و تشدید تنش‌های آبی در این منطقه همراه باشد.
او تراز آب را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های وضعیت عمومی دریای خزر برشمرد و اعلام کرد: از اواسط دهه ۱۹۹۰، تراز آب خزر وارد یک روند نزولی مشخص شده است. مطالعات تازه نشان می‌دهند که تراز آب این دریا از حدود ۲۶ متر زیر سطح متوسط آب دریاها در دهه ۱۹۹۰ به تقریباً ۲۸ تا ۲۹ متر زیر این نقطه در سال‌های اخیر کاهش یافته است.
رئیس سازمان هواشناسی کشور افزود: در سال ۲۰۲۳، میانگین تراز آب خزر به حدود ۲۸.۹۹ متر زیر سطح متوسط آب دریاها گزارش شده است و شواهد میدانی و داده‌های ماهواره‌ای برای سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نیز به ادامه کاهش تراز آب و نزدیک شدن آن به پایین‌ترین سطوح اشاره دارد.
کاهش تراز خزر به دلیل کاهش بارش نیست
تاجبخش تأکید کرد: کاهش تراز آب دریای خزر را نمی‌توان صرفاً به کاهش بارش نسبت داد. طبق یک پژوهش جدید در سال ۲۰۲۶، میانگین بارش سالانه در حوزه خزر در بازه زمانی ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۴ نشان‌دهنده یک روند معنادار کاهش بارش است.
وی ادامه داد: در مقابل، افزایش دما و رطوبت، به همراه افزایش ظرفیت نگهداری بخار آب در جو، از عوامل کلیدی در تسریع تبخیر به شمار می‌روند و مطالعات نشان می‌دهند که افزایش تبخیر ناشی از گرمایش می‌تواند بخشی قابل توجه از کاهش حجم آب خزر را توجیه کند.
رئیس سازمان هواشناسی کشور همچنین رودخانه ولگا را از عوامل مهم تأثیرگذار بر تراز دریای خزر دانست و بیان کرد: ولگا تأمین‌کننده بخش عمده‌ای از آب ورودی به دریای خزر می‌باشد، بنابراین برداشت آب و استفاده از مخازن این حوضه به طور مستقیم بر تراز سطح آب خزر تأثیرگذار خواهد بود.
تاجبخش افزود: میانگین بلندمدت آب ورودی رودخانه‌های منتهی به خزر حدود ۲۵۳ کیلومترمکعب در سال برآورد شده، اما در سال‌های اخیر مقادیر پایین‌تری ثبت شده است. به عنوان مثال، این مقدار در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۳۲ کیلومترمکعب کاهش یافته است. بنابراین کاهش تراز دریای خزر نتیجه تعامل سه مؤلفه اصلی یعنی تغییرات اقلیمی، تغییرات ورودی رودخانه‌ای و عوامل طبیعی به همراه مسائل انسانی و مدیریت منابع آب، سدسازی و برداشت آب برای کشاورزی و دیگر فعالیت‌ها می‌باشد.
کاهش ۲۳ هزار کیلومترمربع از سطح خزر
رئیس سازمان هواشناسی کشور نسبت به ادامه افت تراز آب دریای خزر هشدار داد و تصریح کرد: طبق یک مطالعه جدید، از سال ۱۹۹۶ به این سو، قریب به ۲۳ هزار و ۸۵۸ کیلومترمربع، معادل حدود ۵.۵ درصد از سطح دریای خزر از دست رفته و حجم آب آن نیز تقریباً ۶۳۰ کیلومترمکعب کاهش یافته است.
وی در مورد پیامدهای ناشی از کاهش تراز آب خزر گفت: اهمیت این روند فقط به کاهش سطح آب محدود نمی‌شود. افت تراز موجب عقب‌نشینی خط ساحلی، کاهش مساحت تالاب‌های ساحلی، افزایش شوری در برخی مناطق، تهدید زیست‌بوم‌های آبی و بروز مسائل جدی برای کشتیرانی، شیلات و تأسیسات ساحلی خواهد شد.
تاجبخش با اشاره به چشم‌انداز آینده دریای خزر بیان کرد: مدل‌های اقلیمی پیش‌بینی‌کننده کاهش قابل توجه تراز آب خزر در دهه‌های آتی هستند و پژوهش‌های مختلف بر اساس سناریوهای انتشار و مدل‌های متفاوت، کاهش‌های چند متری تا بیش از هشت تا ۱۴ متر تا پایان قرن را محتمل می‌دانند.
ضرورت ایجاد سیستم پایش مشترک برای دریای خزر
رئیس سازمان هواشناسی کشور در جمع‌بندی سخنان خود گفت: دریای خزر در حال ورود به مرحله جدیدی است که در آن فرآیندهای گرمایش، افزایش تبخیر، تغییرات ورودی رودخانه‌ای و افت تراز آب به‌طور همزمان در حال وقوع هستند.
وی تأکید کرد: پایش مستمر در زمینه هواشناسی، هیدرولوژی و اقیانوس‌شناسی دریای خزر، استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و تحلیل‌های دوباره، توسعه مدل‌های عددی و راه‌اندازی یک سیستم مشترک منطقه‌ای برای نظارت بر تراز آب، تبخیر، دما و ورودی رودخانه‌ها برای مدیریت آینده این دریا به‌شدت ضروری است.
تاجبخش با ذکر تاریخچه همکاری کشورهای حاشیه خزر گفت: کمیته هماهنگی آب و هواشناسی دریای خزر از سال ۱۹۹۵ به منظور ایجاد یک شبکه پایش و سامانه پیش‌بینی وضعیت جوی و تراز آب دریای خزر تشکیل گردیده که منجر به توافق‌نامه همکاری در این زمینه و تبادل تجربیات درخصوص پیش‌بینی تراز آب این دریا شده است.
وی خاطرنشان کرد: این کمیته ظرفیت قابل توجهی برای افزایش تاب‌آوری و سازگاری کشورهای منطقه در برابر شرایط اقلیمی جدید دارد.
تاجبخش در انتها گفت: تغییرات دریای خزر برای کشورهای حاشیه‌ای از جمله ایران صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی به شمار نمی‌آید، بلکه به‌طور مستقیم با امنیت، شیلات، کشتیرانی، بنادر، گردشگری، مدیریت سواحل و توسعه اقتصادی مناطق شمالی کشور مرتبط است و همکاری‌های بین‌المللی میان کشورهای حاشیه خزر می‌تواند تأثیر شگرفی بر حفظ این پهنه آبی وسیع و منحصر به فرد داشته باشد.
انتهای پیام