دریای خزر در آستانه بحران/ از دغدغه‌های زیست‌محیطی تا خطرات اقتصادی
دریای خزر به عنوان یک منبع حیاتی نه تنها در اقتصاد و رفاه جوامع ساحلی، بلکه به عنوان زیستگاهی برای گونه‌های خاص و منحصربه‌فرد، اهمیت ویژه‌ای دارد. میزان سلامت این اکوسیستم به بقای این گونه‌ها وابسته است. افزایش آلودگی‌ها، کاهش سطح آب، پایین آمدن ذخایر آبزیان و تخریب زیستگاه‌ها، زنگ خطرهای جدی برای آینده این دریا به شمار می‌روند.
۲۱ مردادماه، مصادف با بزرگداشت روز ملی دریای خزر، فرصتی است تا دوباره به ارزش این دریا و چالش‌هایی که حیات آن را تهدید می‌کند، توجه کنیم. در این راستا، گفت‌وگویی با تورج صادقی، رئیس اداره حفاظت از زیست بوم دریایی محیط زیست گیلان، به بررسی تهدیدات محیط زیستی دریای خزر، عوامل تهدید کننده آن و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی‌اش پرداخته‌ایم و اهمیت همکاری کشورهای حاشیه این دریا را مورد تأکید قرار داده‌ایم.
تورج صادقی در گفتگو با خبرنگار ایسنا در خصوص اهمیت دریای خزر از جنبه‌های محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی و چالش‌های موجود در این زمینه بیان کرد: به عنوان بزرگ‌ترین دریاچه بسته جهان، دریای خزر در زمینه‌های زیستی، اقتصادی و اجتماعی از موقعیت خاصی برخوردار است.
خزر؛ زیستگاهی ارزشمند در معرض آلودگی
وی افزود: این دریا نه تنها بخشی از منابع غذایی و معیشت ساکنان مناطق ساحلی را تامین می‌کند، بلکه زیستگاه گونه‌های متنوعی از گیاهان و جانوران به ویژه ماهیان خاویاری، فوک خزری و پرندگان مهاجر نیز به شمار می‌رود. با این حال، گسترش آلودگی‌های محیط زیستی در سال‌های اخیر، پایداری این اکوسیستم منحصر به فرد را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.
رئیس اداره حفاظت از زیست بوم دریایی محیط زیست گیلان با اشاره به برخی از اصلی‌ترین عوامل تخریب محیط زیست دریای خزر تصریح کرد: ورود فاضلاب‌های شهری و صنعتی، تخلیه پسماندها، نشت مواد نفتی، استفاده بی‌رویه از کودها و سموم شیمیایی در کشاورزی و صید غیرمجاز از جمله مهمترین عوامل آسیب‌رسان به محیط زیست دریای خزر به حساب می‌آیند.
صادقی در خصوص پیامدهای ناشی از کاهش سطح آب دریای خزر تأکید کرد: به دو دهه اخیر که سطح آب این دریا به میزان تقریبی ۲ متر کاهش یافته، پیامدهای عمده‌ای در ابعاد محیطی، اقتصادی و اجتماعی داشته است که از جمله آن می‌توان به افزایش ریزگردها، کاهش کارایی اسکله‌ها و تاسیسات دریایی، کاهش میزان صید، تحت تاثیر قرار گرفتن صنعت گردشگری و تخریب و تصرف اراضی ناشی از پس‌روی دریا، اشاره کرد.
وی همچنین به وضعیت سیستم‌های تصفیه فاضلاب شهری در شهرهای حاشیه خزر و تأثیر ورود این آلاینده‌ها بر دریای خزر پرداخت و گفت: متأسفانه بسیاری از شهرهای حاشیه خزر فاقد سیستم تصفیه فاضلاب شهری هستند؛ این آلاینده‌ها به کاهش کیفیت آب، اختلال در تعادل اکولوژیکی، تخریب زیستگاه‌های طبیعی و افزایش تلفات گونه‌های آبزی و پرندگان منتج می‌شوند. رودخانه‌هایی که به دریای خزر منتهی می‌شوند، سالانه هزاران تن پسماند و فاضلاب‌های خانگی و صنعتی و نفتی را به سوی دریا روانه می‌سازند.
فاضلاب شهری؛ یکی از تهدیدات اساسی خزر
رئیس اداره حفاظت از زیست بوم دریایی محیط زیست گیلان در پاسخ به این سؤال که آلودگی و پس‌روی آب دریای خزر چه تأثیری بر محیط زیست و سلامت انسان دارد؟ بیان کرد: تأثیر آلودگی و پس‌روی دریا بر محیط‌زیست شامل کاهش تنوع زیستی، اثرات منفی بر سلامت انسان و بروز مشکلات اقتصادی است. به دلیل آلودگی و نابودی زیستگاه‌ها، بسیاری از گونه‌های آبزی و پرندگان مهاجر در معرض خطر انقراض قرار گرفته‌اند؛ علاوه بر این، آلودگی دریای خزر می‌تواند به زنجیره غذایی انسان‌ها آسیب برساند و سلامت عمومی را تهدید کند.
صادقی با تأکید بر این مطلب که آلودگی و کاهش تراز آب دریای خزر فقط یک بحران زیست‌محیطی نیست، بلکه آثار اقتصادی و اجتماعی گسترده‌تری نیز به همراه دارد، ادامه داد: کاهش جمعیت آبزیان به شدت معیشت صیادان را تهدید کرده و همچنین صنعت گردشگری در مناطق شمالی را تحت تأثیر خود قرار داده است؛ اگر روند آلودگی در دریای خزر همچنان ادامه یابد، شغل‌های سنتی ماهی‌گیری و صیدهای فصلی در آینده‌ای نزدیک با چالش جدی مواجه خواهند شد.
وی در مورد وضعیت صید ماهیان در سواحل ایرانی دریای خزر افزود: کاهش شاخص‌های محیط زیستی آب دریا، آینده ناامیدکننده‌ای را برای صیادان و سایر ذینفعان ترسیم می‌کند. بررسی آمار ۲۰ ساله صید ماهیان استخوانی و تاسماهی‌ها نشان دهنده کاهش معنادار میزان صید در سواحل ایرانی دریای خزر است؛ به طوریکه بسیاری از گونه‌های باارزش این دریا همچون ماهی آزاد و ماهیان خاویاری به ندرت صید می‌شوند.
فوک خزری؛ در خطر انقراض شدید
رئیس اداره حفاظت از زیست بوم دریایی محیط زیست گیلان درباره وضعیت تنوع زیستی دریای خزر و گونه‌های کلیدی آن گفت: تنوع زیستی دریای خزر یک سرمایه ارزشمند و غیرقابل جایگزین به حساب می‌آید؛ گونه‌های کلیدی این دریا، به ویژه ماهیان خاویاری که از لحاظ اقتصادی و زیست‌محیطی اهمیت ویژه‌ای دارند، به دلیل آلودگی، تخریب زیستگاه‌ها و برداشت بی‌رویه با کاهش شدید جمعیت مواجه گردیده‌اند.
وی افزوده است: فوک خزری، تنها پستاندار بومی این دریا، به دلیل آلودگی محیط زیست، کاهش منابع غذایی و تغییرات اقلیمی به شدت در معرض خطر انقراض قرار گرفته است و کاهش جمعیت این گونه‌ها نشانه‌ای قابل توجه از آسیب‌پذیری اکوسیستم دریای خزر به شمار می‌رود.
صادقی در خصوص اقدامات انجام شده برای کنترل فاضلاب‌های انسانی خاطرنشان کرد: متأسفانه اقدامات مؤثری در زمینه کنترل فاضلاب‌های انسانی انجام نشده است و بسیاری از پروژه‌های تصفیه فاضلاب شهری در استان‌های شمالی به دلیل کمبود اعتبار نیمه‌تمام باقی مانده‌اند؛ اما اقدامات خوبی در زمینه کنترل فاضلاب‌های بیمارستانی و صنعتی انجام شده و بسیاری از بیمارستان‌ها و مجتمع‌های صنعتی دارای سیستم‌های تصفیه فاضلاب هستند که توسط سازمان حفاظت محیط زیست و آزمایشگاه‌های معتمد محیط زیست مورد بررسی و نمونه‌برداری قرار می‌گیرند.
وی در پاسخ به این سؤال که برای حفاظت از دریای خزر چه اقداماتی لازم است؟ گفت: حفاظت از دریای خزر نیازمند همکاری و مسئولیت‌پذیری تمامی ذینفعان از جمله دولت‌ها، نهادهای علمی، سازمان‌های غیر دولتی و شهروندان است. توسعه و اجرای سیاست‌های مؤثر جهت کنترل منابع آلاینده، بهبود نظام تصفیه فاضلاب، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پاک، مدیریت اصولی پسماندها، مقابله با صید غیرقانونی و توسعه آموزش‌های زیست‌محیطی از جمله اقداماتی است که می‌تواند در حفاظت از این اکوسیستم تأثیر مثبتی داشته باشد. همچنین، همکاری مستمر کشورهای ساحلی در چارچوب توافقات زیست‌محیطی و نظارت مداوم بر وضعیت دریا، برای حفاظت از این میراث طبیعی ضروری است.
حفاظت از خزر؛ سرمایه‌گذاری برای آینده‌ای سالم و امن
صادقی در خصوص ضرورت همکاری کشورهای حاشیه دریای خزر در حفاظت از این پهنه آبی تأکید کرد: این دریا میان پنج کشور عمدتاً در حال توسعه قرار دارد و گونه‌های منحصربه‌فرد زیادی در آن زندگی می‌کنند. بنابراین عدم همکاری این کشورها و عدم اجرای پروتکل‌ها و معاهدات بین‌المللی و منطقه‌ای، به ویژه کنوانسیون تهران، می‌تواند منجر به خطرات جدی برای تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی دریای خزر شود.
وی با تأکید بر اینکه به دلیل تهدیدهای روزافزون و لزوم حفاظت از منابع زیستی دریا و تنوع طبیعی آن برای نسل‌های آینده، ایجاد مناطق حفاظت‌شده دریایی در این دریا از اهمیت بالایی برخوردار است، افزود: درصورت انتخاب صحیح این مناطق، مستندات علمی نشان می‌دهد که در سال‌های آتی می‌توانیم شاهد تغییرات مثبت چشمگیری در بسیاری از شاخص‌های زیستی، اقتصادی-اجتماعی و پژوهشی باشیم.
رئیس اداره حفاظت از زیست بوم دریایی محیط زیست گیلان در پاسخ به این سؤال که برای مدیریت مناطق حفاظت‌شده دریایی چه اقداماتی ضروری است؟ تأکید کرد: برای مدیریت این مناطق، سه اقدام اصلی شامل استفاده از فناوری‌های هوشمند برای پایش آنلاین، تدوین چارچوبی با نگاه به آینده و مشارکت ذینفعان در حفاظت از این مناطق حائز اهمیت می‌باشد.
صادقی در پایان تأکید کرد: حفاظت از دریای خزر تنها یک مسئولیت محیط زیستی نیست، بلکه سرمایه‌گذاری برای تأمین امنیت غذایی، توسعه پایدار، حفظ سلامت عمومی و رفاه نسل‌های آینده است. حفاظت از این پهنه آبی ارزشمند نیازمند اراده ملی، مشارکت عمومی و همکاری‌های منطقه‌ای است تا این میراث طبیعی برای نسل‌های آینده نیز محفوظ بماند.
انتهای پیام