مهاجرت نخبگان و نارسایی‌های زیرساختی؛ هشدار برای آتیه هوش مصنوعی در ایران

سجاد عابدی- تحول به حکمرانی هوشمند تنها یک پروژه «فنی» نیست، بلکه بیشتر یک دگرگونی «سیاسی-مدیریتی» به‌شمار می‌آید. در حال حاضر، کشور در وضعیتی بحرانی به سر می‌برد؛ جایی که هوش مصنوعی می‌تواند به محرک کلیدی جهش اقتصادی و کارایی تبدیل شود یا با کاهلی‌های مدیریتی، ایران را به انزوای تاریخی خود براند. در حالی که جهان به‌سرعت به‌سوی «سوبر-اینتلیجنس» پیش می‌رود، ساختار اداری ما همچنان درگیر بهبود و بهینه‌سازی الگوهای سنتی است. برای رهایی از این بن‌بست، تغییر نقش دولت از یک «کنترل‌گر مداخله‌گر» به «تسهیل‌گر استراتژیک» نه‌تنها یک گزینه، بلکه یک نیاز ضروری تلقی می‌شود.

کمبود قانونی، مانع هوشمندسازی در ایران

یکی از مسائل کلیدی در روند هوشمندسازی، ابهام در مسئولیت‌پذیری حقوقی است. در صورتی‌که یک سیستم هوش مصنوعی در تشخیص پزشکی یا تخصیص منابع عمومی با خطای سیستمی مواجه شود، چه کسی مسئول خواهد بود؟ آیا برنامه‌نویس، مدیر سازمان یا خود مدل؟ عدم وجود پاسخ مشخص به این سؤال می‌تواند پیامدهای زیان‌آوری به همراه داشته باشد: از یک سو، مدیران محافظه‌کار به‌خاطر ترس از پیامدهای قانونی، هرگونه نوآوری را در مراحل ابتدایی سرکوب می‌کنند و از سوی دیگر، سوءاستفاده‌گران از نبود قوانین شفافی استفاده می‌کنند تا منافع شخصی خود را پشت «تصمیمات الگوریتمی» پنهان سازند. کشور بیش از هر زمان دیگری به تصویب قوانینی جامع نیاز دارد که نه‌تنها مانع رشد نشوند، بلکه به‌عنوان «تسهیل‌گر ایمن» نوآوری عمل کنند.

مهاجرت نخبگان؛ چالش اساسی توسعه هوش مصنوعی در ایران

در عرصه هوش مصنوعی، میدان اصلی نبرد به‌جای شمار فارغ‌التحصیلان، به «جذب و نگهداری مغزهای نابغه» مربوط می‌شود. دانشگاه‌های ما پیشرفت‌های انسانی در سطح جهانی به بار می‌آورند، اما ساختار اداری و صنعتی کشور هیچ گونه «فضای پذیرش» برای آنان ندارد. یک متخصص برتر تنها با قرار گرفتن در محیطی ایده‌آل نمی‌تواند بماند؛ او به داده‌های کلان، سخت‌افزار پیشرفته و فضایی آزاد از تعصبات اداری نیاز دارد. وقتی یک نخبه برای اجرای ساده‌ترین ایده باید از هفت خوان بوروکراسی عبور کند یا از دسترسی به یک سرور ساده محروم باشد، مهاجرت را به‌عنوان تنها راه نجات خود می‌بیند؛ روندی که هزینه‌های سنگین آن در سال‌های آتی با وابستگی تکنولوژیک کامل احساس خواهد شد.

برای عبور از وضعیت کنونی و پیشگیری از خسارات بیشتر، تصویب یک «برنامه فوری دو ساله» بر اساس چهار محور زیر اجتناب‌ناپذیر است:

•  شکستن انزوای پردازشی: تأمین متمرکز سخت‌افزار و احداث ابر-رایانه‌های ملی به‌منظور پشتیبانی از پروژه‌های کلان.
•  انقلاب در یکپارچه‌سازی داده‌ها: الزام قانونی تمام نهادها به اشتراک‌گذاری داده‌ها از طریق یک درگاه ملی واحد.
•  جراحی بوروکراسی اداری: حذف لایه‌های اضافی در سازمان‌هایی که قابلیت بالای اتوماسیون دارند.
•  ایجاد سپر حمایتی برای نخبگان: تاسیس مراکز تحقیقاتی با استانداردهای بین‌المللی و فراهم آوردن دسترسی کاملاً آزاد به منابع برای بهترین متخصصان.

زمان برای تردید و آزمایش‌ها گذشته است. اگر امروز این اقدام‌های بنیادی انجام نشود، فردا با دولتی ناتوان مواجه خواهیم شد که قادر به رقابت در دنیای جدید نیست. کلید این تحول، اراده سیاسی برای اصلاح ساختارها و اعتماد به نسل جوان متخصصان است.

در پایان، موفقیت ایران در راستای حکمرانی هوشمند به صرف خرید تجهیزات یا توسعه چند سامانه هوش مصنوعی محدود نمی‌شود؛ مسئله اصلی این است که شیوه حکمرانی اصلاح شود، زیرساخت‌های پردازشی و داده‌ای ایجاد گردد، مسئولیت‌های حقوقی مشخص شوند و مهم‌تر از همه، نیروی انسانی متخصص حفظ شود. اگر قرار است هوش مصنوعی به ابزاری برای افزایش بهره‌وری و توسعه اقتصادی تبدیل شود، دولت باید از نقش صرفاً ناظر و کنترل‌کننده فاصله گیرد و بستر فعالیت بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و متخصصان را فراهم کند. فرصت برای جبران عقب‌ماندگی هنوز موجود است، اما تداوم وضعیت فعلی می‌تواند هزینه توسعه فناوری و وابستگی کشور به راهکارهای خارجی را در سال‌های آینده به‌مراتب افزایش دهد.

۲۲۷۲۲۷