بر پایه گزارش خبرگزاری مهر، نوسانات اخیر در بازار غیررسمی ورقهای فولادی، همزمان با افزایش نرخ ارز، نشانگر واکنش یک بازار کالایی به سیگنالهای اقتصادی کلان و ناکارآمدی ساختارهای کنترلی است. در حالی که شرکت فولاد مبارکه به عنوان بازیگر اصلی، تلاش میکند با ارائه مداوم و حفظ قیمتهای پایه در بورس کالا، شرایط را مدیریت کند، اما قیمت ورق در بازار با انحرافات قابل توجهی دچار نوسان شده است. این وضعیت نتیجه مستقیم دو نقص ساختاری در طراحی بازار ورق گرم است که همچون دو لبه یک قیچی، نیروهای رقابتی را به سمت سفتهبازی هدایت کرده و فشار را بر مصرفکننده نهایی افزایش میدهد.
نشت «ورق بهین یابی» و بازی با «کارتهای بازرگانی یکبار مصرف»
افزایش فاصله میان قیمت بورس کالا (که با دلار نیمایی یا کنترلشده محاسبه میشود) و بازار غیررسمی (که از دلار آزاد تبعیت میکند)، برای ایجاد یک حاشیه سود بدون ریسک یا «آربیتراژ» بزرگ به وجود آمده است. این فرصت اقتصادی سبب میشود ورقهای تخصیصیافته، به جای تبدیل به محصولات نهایی در کارخانجات پاییندستی، از مسیر تأمین رسمی خارج شوند.
در سالهای گذشته، این نشت ورق بهینیابی به طور مکرر رخ داده است، اما مقامات و نهادهای نظارتی هنوز اقدامی برای ورود به موضوع و اصلاح آن انجام ندادهاند.
به عقیده فعالان صنعت، کارتهای بازرگانی یکبار مصرف یا اجارهای نقش کاتالیزور اصلی این انحراف را ایفا میکنند. این کارتها که معمولاً به نام افراد فاقد سابقه یا هویت تجاری معتبر صادر میشوند، به شبکههای واسطهگری اجازه میدهند تا از پشت یک لایه تاریک حقوقی پنهان شوند. دلالان با بهرهگیری از این کارتها، فولاد ارزانقیمت و سوبسیددار را بدون محدودیت حجمی از طریق گمرکات رسمی صادر میکنند، در حالی که به دلیل عدم وجود دارایی یا اعتبار قابل مصادره به نام دارنده کارت، از زیر بار تعهد ارزی (پیمانسپاری) شانه خالی میکنند.
نتیجه این ساختار دوگانه، خروج فیزیکی کالای استراتژیک از مرزها و عدم بازگشت ارز حاصل از آن به چرخه اقتصاد داخلی است؛ فرآیندی که بازار داخلی را با کمبود مصنوعی و تقاضای بالایی مواجه میکند.
عدم تقارن در عرضه و رفتار دوگانه سایر تولیدکنندگان
در یک صنعت پیشرفته، برقراری تعادل در بازار نیازمند مشارکت متوازن تمامی بازیگران در تأمین نیازهای داخلی است. اما در ساختار کنونی، بار اصلی تنظیم بازار و رعایت دستورالعملهای منتشر شده به عهده یک تأمینکننده خاص (فولاد مبارکه) افتاده است. سایر نوردکاران و تولیدکنندگان ورق، با وجود الزامات رگولاتوری، از انجام کامل تعهدات عرضه خود در بورس کالا خودداری میکنند.
دلیل این رفتار، منطق سادهای است که بر حداکثرسازی سود در کوتاهمدت استوار است. هنگامی که اختلاف قیمت فروش محصول در بازار آزاد نسبت به بورس کالا به ارقام جذابی میرسد، تولیدکنندگان کوچکتر ترجیح میدهند با پذیرش ریسکهای تحمیلی، کالای خود را بهصورت قطرهچکانی در بورس عرضه کرده و بخش عمده تولید خود را به سمت بازار غیررسمی هدایت کنند. این انحصار در تعهدپذیری باعث میشود تا تقاضای کل بازار به سمت تنها مجرای مطمئن و شفاف عرضه متمرکز شود و رقابت خریداران در عرضههای فولاد مبارکه علیرغم کاهش قیمت پایه و کنترل تقاضا، قیمت را افزایش دهد.

نمودار فوق نشان میدهد که سایر تولیدکنندگان در سال جاری تنها 133,041 تن ورق گرم در بورس کالا عرضه کردهاند، در حالی که سهم فولاد مبارکه به 911,350 تن رسیده و عملاً بیشترین درصد عرضههای بورسی به طور چشمگیری توسط فولاد مبارکه انجام شده است.
جهش در تقاضا و شکست ابزارهای کنترلی
ترکیب این دو عامل، دینامیک روشهای کنونی را به وضوح توضیح میدهد. زمانی که حجم قابل توجهی از کالا از شبکه تولید خارج شود یا از طریق کارتهای یکبار مصرف فروخته شود و در عین حال واحدهای کوچک از تأمین کافی خودداری کنند، عرضه ورق گرم فولاد مبارکه به تنها دارایی امن و قابل اعتماد در بازار تبدیل میشود.
در این ساختار معیوب، نیروهای بنیادین تقاضا بر سیاستهای تنظیماتی غالب میشوند. سیاستگذار و عرضهکننده در تلاشند تا با تحمیل محدودیتهای مقداری در سامانه بهینیاب، تغییر ضرایب اعتبار خرید و کاهش قیمت پایه به نفع مصرفکننده، بازار را به آرامش برسانند. اما خریداران—هم تولیدکننده واقعی که نگران توقف خط تولید است و هم دلالی که در پی حفظ ارزش سرمایهاش در برابر تورم ارزی است—با علم به ساختار نظارتی و نشتها، در رقابتهای قیمتی فعال میشوند. آنها با ارائۀ قیمتهای بالا، قیمت نهایی را به شکلی عملیاتی به نرخ بازار آزاد نزدیک میکنند تا برنده این عرضه محدود شوند.
تا زمانی که شفافیت در زنجیره ارزش (از تولید تا مصرفکننده نهایی) حاکم نشود و راههای کارتهای اجارهای و عدم الزام رقبا به عرضه متناسب مسدود نگردد، هر گونه تلاش برای تثبیت قیمتی به صورت دستوری، تنها به تشدید رقابت در بورس و انتقال رانت به حلقههای واسط منجر خواهد شد.