ال نینوی قدرتمند در اقیانوس آرام؛ چه آیندهای برای پاییز ۱۴۰۵ ایران متصور است؟
بر اساس گزارش ایسنا، مرکز پیشبینی اقلیم آمریکا به احتمال وقوع یک رویداد شدید بین ماههای اکتبر تا دسامبر سال ۲۰۲۶، شانس ۷۵ درصد را تخمین زده است.
همچنین، ارزیابیهای مؤسسه بینالمللی پژوهشهای اقلیمی و جامعه (IRI) در تاریخ ۲۱ سپتامبر نشان میدهد که تمام ۲۲ مدل پیشبینی استفادهشده در این مرکز، تداوم و تشدید پدیده النینو را در پاییز و زمستان پیشبینی کرده و احتمال ادامه این شرایط النینو تا اوایل سال ۲۰۲۷ را بسیار بالا برآورد کردهاند.
دکتر حسین فرجامی، رئیس پژوهشکده علوم جوی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی و عضو هیئت علمی، در بیان اهمیت این وضعیت میگوید: «النینو یک پدیده خاص به اقیانوس آرام محدود نمیشود. تغییر در دمای سطح آب و الگوی بارش و همرفت در اقیانوس آرام میتواند تأثیرات قابلتوجهی بر الگوهای جوی در مکانهای دوردست ایجاد کند. از این رو، برای تعیین چشمانداز بارش در ایران، علاوه بر وضعیت اقیانوس آرام، لازم است رفتار جوی و مسیر سامانههای بارشی در نواحی غرب آسیا نیز مورد بررسی قرار گیرد.»
النینو چیست و اهمیت آن برای ایران چگونه است؟
النینو یکی از مراحل نوسان وسیعمقیاس اقیانوسی–جوی معروف به «نوسان جنوبی–النینو» یا ENSO است. در این پدیده، آبهای سطحی در نقاط مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی بهطور غیرعادی گرمتر از حالت معمول میشوند و این تغییر میتواند الگوهای جوی را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار دهد.
منطقه کلیدی برای پایش پدیده النینو، ناحیهای در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی به نام «نینیو ۳.۴» است. دمای سطح آب در این ناحیه بهعنوان یکی از معیارهای اصلی برای ارزیابی وضعیت ENSO شناخت میشود. در گزارش NOAA در تاریخ ۱۰ سپتامبر تأکید شده که ناهنجاری دمای سطح آب در این منطقه در ماه اوت به حدود ۱.۸ درجه سلسیوس بالاتر از میانگین رسیده و در بخش شرقی آن، این ناهنجاری از ۳ درجه سلسیوس نیز تجاوز کرده است.
اما، فرجامی بر این نکته تأکید میکند که شدت النینو بهتنهایی نمیتواند تعیینکننده میزان بارش در ایران باشد.
او بیان میکند: «ایران فاصله زیادی از محل شکلگیری النینو دارد، بنابراین اثرات این پدیده بهطور مستقیم از اقیانوس آرام به ایران منتقل نمیشود. بلکه این تأثیرات از طریق تغییر در الگوهای گردش جوی، موقعیت جتهای غربی، مسیر سامانههای کمفشار و روشهای انتقال رطوبت خود را نمایان میکند. در نتیجه، نمیتوان صرفاً بر اساس شدت النینو بر میزان بارش یک استان یا حتی کل کشور با قطعیت نظر داد.»
اقیانوس هند؛ سیگنال دیگری برای زیرنظر گرفتن
به موازات النینو، شرایط اقیانوس هند نیز از عوامل با اهمیت در پیشبینیهای اقلیمی ماههای پیشرو به شمار میآید. سازمان جهانی هواشناسی پیشبینی کرده که از سپتامبر تا نوامبر ۲۰۲۶، فاز مثبت «نوسان دوقطبی اقیانوس هند» یا IOD شکل خواهد گرفت و مقدار میانگین فصلی آن حدود ۰.۹ درجه سلسیوس تخمین زده شده است.
IOD به زبان ساده
نوسان دوقطبی اقیانوس هند به تفاوت رفتار دمای سطح آب در قسمتهای غربی و شرقی این اقیانوس اشاره دارد، و تغییرات آن میتواند تأثیرات قابلتوجهی بر همرفت، فشار و الگوهای جوی در نواحی اطراف اقیانوس هند داشته باشد.
فرجامی با تأکید بر همزمانی این دو پدیده میافزاید: «در پاییز امسال، شدت النینو بهتنهایی مهم نیست؛ بلکه همزمانی شرایط اقیانوس آرام و اقیانوس هند نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. این دو سیگنال میتوانند به همراه سایر عوامل جوی بر الگوهای انتقال رطوبت و مسیر سامانههای بارشی در منطقه تأثیر بگذارند.»
بر اساس دادههای IRI، وضعیت IOD در مردادماه در حالت خنثی بوده و پیشبینیها از شکلگیری فاز مثبت آن در شهریور و تداوم آن تا آذرماه حکایت دارند؛ بنابراین این بخش از پیشبینیها نیز باید بهطور مرتب با اطلاعات جدید بهروزرسانی شود.
چرا نمیتوان از شدت النینو بهتنهایی برای پیشبینی بارش در ایران استفاده کرد؟
بهگفته رئیس پژوهشکده علوم جوی پژوهشگاه، تأثیر پدیدههای اقیانوسی بر بارش در ایران یک فرایند چندمرحلهای است که شامل:
تغییرات دمای سطح اقیانوس ← تغییر در همرفت ← تغییر در الگوهای فشار و امواج سیارهای ← تغییر در جتهای غربی ← تغییر مسیر و فعالیت سامانههای بارشی ← تولید و انتقال رطوبت ← تغییر در بارش ایران.
فرجامی در این راستا توضیح میدهد: «قدرت یک شاخص اقلیمی ذاتاً به همان نسبت به شدت اثر آن در یک منطقه خاص تبدیل نخواهد شد. برای مثال، النینوای قوی بهمعنای آن نیست که تأثیر آن بر همه کشورهای جهان به یک اندازه شدید است. عوامل گوناگونی از جمله موقعیت جغرافیایی، فصل، سایر الگوهای اقلیمی و وضعیت گردش جوی منطقه در نتیجه نهایی نقش دارند.»
سازمان جهانی هواشناسی در آخرین ارزیابیهای خود بر این نکته تأکید کرده که شدت النینو بهتنهایی نمیتواند معیار تعیینکنندهای برای شدت پیامدهای آن در یک کشور یا منطقه خاص باشد و اثرات آن میتواند تحت تأثیر عوامل اقلیمی دیگر، از جمله وضعیت اقیانوس هند و اقیانوس اطلس، تعدیل شود.
غرب و زاگرس؛ مناطق کلیدی در پیشبینی بارش پاییز
بر اساس تحلیلهای دکتر فرجامی، در شرایط کنونی، سیگنال بارشی برای پاییز در بخشهایی از غرب و جنوبغرب ایران و دامنههای زاگرس نسبت به فصل زمستان مشخصتر بهنظر میآید؛ اما این به معنای پیشبینی قطعی بارش بیشتر در تمامی این مناطق نیست و لازم است با ورود دادههای جدید و بهروزرسانی مدلهای پیشبینی، این موضوع پیگیری شود.
او تأکید میکند: «غرب و جنوبغرب ایران و دامنههای زاگرس به دلیل قرارگیری در مسیر سامانههای بارشی غربی و مدیترانهای از اهمیت خاصی برخوردارند. با این وجود، حتی در این محدودهها نیز باید بین احتمال افزایش بارش و وقوع قطعی بارندگی تمایز قائل شد.»
افزود: «احتمالات ارائهشده در خصوص پاییز، تنها نشاندهنده یک وضعیت احتمالی است، نه یک پیشبینی قطعی. ممکن است در یک فصل مجموع بارشها بالاتر از متوسط باشد، اما این بارش به طور یکنواخت در تمامی ماهها توزیع نشود.»
چرا بارشها ممکن است در طول فصل یکسان نباشند؟
یکی دیگر از عواملی که میتواند بر وضعیت بارش در مقیاس چند هفتهای تأثیر بگذارد، «نوسان مادن–جولیان» یا MJO است. این پدیده نوسانی جوی–اقیانوسی در مناطق گرمسیری است که بهصورت دورهای در بازههای چند هفته تا حدود دو ماه حرکت میکند و میتواند از طریق تغییر در گردش جو بر مناطق دوردست تأثیر بگذارد.
بر اساس گفتههای فرجامی، اهمیت MJO این است که حتی اگر شرایط کلی فصل از نظر بارش مناسب باشد، بارشها الزاما بهطور یکنواخت در طول این فصل محاسبه نمیشوند.
او میگوید: «ممکن است بستر اقلیمی یک فصل برای بارش مساعد باشد، اما بسیاری از بارشها در چند دوره فعال بارشی متمرکز شود و بین این دورهها، فاصلههایی خشک وجود داشته باشد. لذا برای مدیریت منابع آب و مخاطرات طبیعی، صرفاً میانگین بارش فصلی کارآمد نیست؛ زمان وقوع و شدت بارش نیز از اهمیت بسزایی برخوردار است.»
بارش بیشتر لزوماً به معنای آب افزونتر نیست
نکته قابل توجه در تحلیل پیشبینی بارش پاییز ۱۴۰۵، تمایز میان «بارش» و «منابع آب در دسترس» است. حتی اگر بارش در یک منطقه بهطور کلی افزایش یابد، توزیع زمانی و شدت آن میتواند بر میزان رواناب، تأمین منابع آب زیرزمینی و ذخیره آب در حوضهها اثرگذار باشد.
فرجامی در این مورد تأکید میکند: «برای منابع آب، صرفاً مقدار بارش دارای اهمیت نیست. توزیع زمانی بارش، شدت حوادث، وضعیت رطوبت خاک، دما، پوشش برف و ظرفیت حوضه نیز کلیدی هستند. لذا یک پاییز پربارش لزوماً به معنای افزایش متناسب ذخایر آب نخواهد بود.»
از سوی دیگر، اگر بخش قابل توجهی از بارش در بازه زمانی کوتاه و با شدت بالا روی دهد، میتواند رواناب سطحی و خطر بروز سیلاب را افزایش دهد؛ موضوعی که نشاندهنده اهمیت استفاده از پیشبینیهای فصلی در کنار پیشبینیهای کوتاهمدت و سامانههای هشدار سریع است.
پاییز روشنتر از زمستان است
تحلیلهای جاری نشان میدهد که برای پاییز ۱۴۰۵ سیگنالهای اقلیمی نسبت به زمستان قویتر به نظر میرسند. به موازات اینکه زمان پیشبینی به جلو میرود، عدمقطعیت در پیشبینی نیز افزایش مییابد. پیشبینیهای کنونی نشان میدهند که النینو احتمالاً تا زمستان ادامه خواهد داشت، اما این موضوع بهتنهایی نمیتواند معیار دقیقی برای پیشبینی بارش در ایران در زمستان باشد.
NOAA ادامه یک النینوی بسیار قوی را در پاییز و زمستان محتمل میداند و WMO نیز با احتمال بسیار بالا این وضعیت را تا اوایل سال ۲۰۲۷ پیشبینی کرده است.
فرجامی در این زمینه میگوید: «در حال حاضر میتوان گفت که سیگنال بارشی پاییز برای بخشهایی از ایران روشنتر از چشمانداز زمستان است. اما درباره زمستان، باید با احتیاط بیشتری ابراز نظر کرد و منتظر بهروزرسانی پیشبینیها و مشاهده رفتار واقعی سامانههای جوی در ماههای آینده بود.»
یک پیشبینی، نه حکمی قطعی
در نهایت، آنچه از وضعیت جاری میتوان برداشت کرد، نه یک پیشبینی قطعی از میزان بارش در ایران، بلکه نمایی احتمالی از آینده است. النینوی بسیار قوی در اقیانوس آرام و احتمال شکلگیری IOD مثبت در اقیانوس هند شرایطی متفاوت از روال معمول ایجاد کردهاند، اما نتیجه نهایی بر فراز ایران به تعامل این عوامل با الگوی گردش جوی، جتهای غربی، سامانههای مدیترانهای، منابع رطوبت و شرایط سطح زمین بستگی خواهد داشت.
رئیس پژوهشکده علوم جوی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی در انتها بیان کرده که: «پیام اصلی این است که نباید از یک شاخص اقلیمی، نتیجهای قطعی برای بارش ایران برداشت کرد. آنچه اکنون در دست داریم، یک نمای احتمالی است که باید با ورود اطلاعات جدید بهطور مداوم بهروز رسانی شود. ارزش پیشبینی اقلیمی زمانی بیشتر نمایان میشود که در کنار پیشبینیهای کوتاهمدت هواشناسی و اطلاعات مربوط به منابع آب و خطرات طبیعی، برای تصمیمگیری و برنامهریزی استفاده گردد.»
بنابراین، پاییز ۱۴۰۵ از نظر اقلیمی فصلی متمایز و قابل توجه خواهد بود؛ اما پاسخ به این پرسش که «آیا ایران پربارش خواهد بود؟» نیازمند بررسی همزمان اقیانوس و جو و بهروزرسانی منظم دادهها و مدلهای پیشبینی است.
انتهای پیام