وقتی سپاه روایت خود را به خانه آمریکایی‌ها برد
به گزارش خبرنگار سیاسی ایرنا، نامه ۲۵ صفحه‌ای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی خطاب به مردم آمریکا، در شرایطی منتشر شده که همزمان با تاکید بر آمادگی ایران برای مواجهه با تهدید نظامی، یک پیام متفاوت نیز در آن دیده می‌شود. اینکه میان مردم آمریکا و سیاست‌های دولت این کشور تفکیک وجود دارد و مسیر گفت‌وگو با جامعه آمریکا همچنان باز است.
توضیحات سردار حسین محبی، سخنگوی سپاه، نیز همین دو مسیر را همزمان برجسته می‌کند؛ از یک سو تاکید بر توان و آمادگی ایران در برابر تهاجم احتمالی و از سوی دیگر دعوت از آمریکایی‌ها برای شنیدن روایت ایران، طرح پرسش، انتقاد و حتی سفر به ایران برای مشاهده واقعیت‌ها از نزدیک در دستور کار است.
بنابراین نامه سپاه را نمی‌توان یک بیانیه سیاسی یا یک متن تبلیغاتی معمول دانست. خود محبی در نشست خبری مربوط به این نامه تاکید کرد که این اقدام کار تبلیغاتی، فضاسازی رسانه‌ای یا پروپاگاندا نیست و هدف از آن گفت‌وگویی مستقیم با مردم آمریکا و تشریح منطق و روایت ایران است.
در مقابل، ادبیات نامه درباره آمریکا و جنگ اخیر، به‌روشنی نشان می‌دهد که سپاه در برابر احتمال تداوم درگیری یا تهاجم نظامی، پیام اقتدار ارسال می‌کند. در متن نامه از آنچه سپاه، پیروزی ایران و شکست آمریکا می‌خواند سخن گفته شده و در سخنان محبی نیز بارها بر توان ایران برای مقابله با آمریکا تاکید شده است. در واقع، پیام اصلی را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد که ایران برای دفاع و مقابله آماده است اما این آمادگی به معنای بستن درهای ارتباط با مردم آمریکا نیست.
یک نامه، دو مخاطب متفاوت
شاید مهم‌ترین ویژگی نامه سپاه، انتخاب مخاطب آن باشد. این بار طرف اصلی پیام، دولت آمریکا یا کاخ سفید نیست؛ نامه خطاب به مردم ایالات متحده آمریکا، دانشمندان، دانشجویان و اصحاب رسانه نوشته شده است. در متن نامه نیز میان مردم آمریکا و حاکمیت این کشور تفکیک قائل شده‌اند. سپاه تلاش کرده توضیح دهد که انتقاد و تقابل جمهوری اسلامی ایران متوجه سیاست‌ها و تصمیم‌های دولت آمریکا و نه مردم این کشور است.
این تفکیک در توضیحات محبی نیز پررنگ بود. او درباره معنای شعار مرگ بر آمریکا گفت که این شعار از نگاه سپاه متوجه مردم آمریکا نیست بلکه اعتراض به سیاست‌هایی است که جمهوری اسلامی آنها را تجاوز، جنگ و مداخله خارجی می‌داند.
بنابراین نامه را می‌توان تلاشی برای ایجاد یک کانال ارتباطی مستقیم با جامعه آمریکا دانست؛ کانالی که در شرایط جنگی و افزایش تنش، از مسیر دولت‌ها عبور نمی‌کند.
محبی حتی پا را فراتر گذاشت و گفت اگر کسی پس از خواندن نامه دچار تردید شد، ایران آماده است او را به کشور دعوت کند تا واقعیت‌ها را از نزدیک ببیند؛ حتی پیشنهاد بازدید از تنگه هرمز نیز مطرح شد و به گفته او، ایران آمادگی پرداخت هزینه سفر این افراد را دارد.
این بخش از اظهارات محبی، شاید یکی از متفاوت‌ترین قسمت‌های ماجرا باشد زیرا در کنار ادبیات سخت نظامی، یک دعوت مستقیم برای مشاهده و گفت‌وگو قرار گرفته است.
ایران غافلگیر نخواهد شد
اما در طرف دیگر این نامه، پیام بازدارندگی قرار دارد. محبی در روزهای اخیر در چند موضع‌گیری بر آمادگی ایران برای ادامه مقابله با آمریکا تاکید کرده است. او پیش‌تر گفته بود تا تحقق شروط ایران، تنبیه آمریکا متوقف نخواهد شد و افزود که ایران در برابر لشکرکشی آمریکا به منطقه، تسلیم نمی‌شود.
در موضع‌گیری دیگری نیز محبی اعلام کرده بود که عملیات ایران در مقطعی بر انهدام زیرساخت‌های تهاجمی آمریکا در منطقه متمرکز بوده است.
این مواضع نشان می‌دهد که از نگاه سپاه، ایران برای سناریوی نظامی آماده است و اگر آمریکا بار دیگر مسیر نظامی را انتخاب کند، تهران خود را بدون پاسخ و بدون ابزار مقابله نمی‌بیند.
محبی در نشست اخیر نیز در مقایسه توان نظامی ایران و آمریکا، گفته بود که بودجه سالانه نیروهای مسلح ایران حدود یک درصد بودجه نظامی آمریکا است اما تجربه جنگ‌های اخیر نشان داده است که حجم تجهیزات و بودجه به تنهایی تعیین‌کننده نتیجه یک جنگ نیست.
در همین چارچوب، سخنگوی سپاه به افغانستان و یمن نیز اشاره کرد و تلاش کرد این استدلال را مطرح کند که آمریکا با وجود برتری عظیم نظامی، در برخی درگیری‌های منطقه‌ای نتوانسته اهداف موردنظر خود را محقق کند.
هرمز؛ نماد پیام بازدارندگی
یکی از موضوعاتی که در سخنان محبی برجسته شد، تنگه هرمز بود. سخنگوی سپاه گفت که پس از تحولات نظامی اخیر، شناورهای آمریکایی از خلیج فارس فاصله گرفته‌اند.
هرمز در ادبیات امنیتی ایران تنها یک گذرگاه دریایی نیست و نمادی از موقعیت ژئوپلیتیکی ایران است.
به همین دلیل است که وقتی محبی همزمان با انتشار نامه از امکان بازدید آمریکایی‌ها از تنگه هرمز سخن می‌گوید، دو پیام در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. اول اینکه ایران این منطقه را بخشی از ظرفیت بازدارندگی خود می‌داند و در پیام دوم هم تاکید دارد که ایران همچنان آماده است درباره واقعیت‌های آن با افکار عمومی آمریکا گفت‌وگو کند.
محبی با اشاره به هدف از ارسال نامه به مردم آمریکا گفت که اگر هدف فقط یک عملیات رسانه‌ای بود، می‌شد با چند پست در شبکه‌های اجتماعی یا چند فعالیت رسانه‌ای کوتاه‌مدت این کار را انجام داد اما تصمیم گرفته شده با مردم آمریکا صادقانه، منطقی و واقعی صحبت شود.
در نامه نیز بخش قابل توجهی از مطالب به مسائل داخلی آمریکا اختصاص دارد؛ از هزینه‌های جنگ و بودجه نظامی گرفته تا فقر، بی‌خانمانی، نظام درمانی و پیامدهای اقتصادی سیاست خارجی واشنگتن، زیرا هزینه جنگ‌های خارجی در نهایت به مالیات‌دهندگان آمریکایی منتقل می‌شود.
از این منظر، مخاطب نامه فقط یک رای‌دهنده آمریکایی نیست؛ دانشجو، استاد دانشگاه، خبرنگار و شهروند عادی نیز مخاطب قرار گرفته‌اند.
این مسئله در بازتاب رسانه‌ای نامه نیز مورد توجه قرار گرفته است. رویترز گزارش داده که سپاه در این نامه مستقیما جامعه آمریکا را هدف قرار داده و از آمریکایی‌ها خواسته درباره سیاست‌های دولت خود و حمایت از اسرائیل و جنگ‌های خارجی تجدیدنظر کنند.
CNN نیز در پوشش انتشار این نامه، توجه خود را به این نکته جلب کرده که نامه دولت آمریکا را مخاطب قرار نداده و تلاش کرده با افکار عمومی این کشور صحبت کند.
در ادبیات سیاسی و نظامی ایران، آمریکا سال‌ها به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین طرف‌های تقابل جمهوری اسلامی معرفی شده است. اما نامه جدید سپاه تلاش می‌کند یک خط مرزی مشخص ترسیم کند.
در متن نامه تصریح شده که اقدامات مورد انتقاد سپاه، به معنای خصومت با مردم آمریکا نیست و حتی بر امکان همزیستی مسالمت‌آمیز دو ملت صحبت شده و از آمریکایی‌ها خواسته تا خود را از سیاست‌های رژیم صهیونیستی جدا کنند.
بنابراین در چارچوب این پیام، صلح با مردم آمریکا و بازدارندگی در برابر دولت آمریکا دو گزاره متناقض نیستند. اتفاقا منطق نامه بر همین تفکیک استوار شده است که اگر دولت آمریکا مسیر جنگ را انتخاب کند، ایران برای مقابله آماده است اما اگر جامعه آمریکا بخواهد درباره ایران بداند، کانال گفت‌وگو همچنان باز خواهد بود.
یکی از نکات مهم در صحبت‌های محبی این بود که ارتباط پیشنهادی سپاه با جامعه آمریکا یک ارتباط یک‌طرفه تعریف نشده است.
او اعلام کرد اگر مردم آمریکا بخواهند درباره نامه پاسخ بدهند، می‌توانند مکاتبه کنند؛ اگر توضیح بیشتری بخواهند، امکان پاسخ وجود دارد و حتی اگر انتقادی داشته باشند، سپاه آمادگی شنیدن آن را دارد.
این موضع، نامه را از یک بیانیه یک‌طرفه به سمت یک پیشنهاد برای گفت‌وگو سوق می‌دهد. در واقع سپاه می‌گوید روایت خود را ارائه کرده و از مخاطب آمریکایی می‌خواهد آن را بخواند، درباره آن پرسش کند، نقد کند و در صورت تمایل برای بررسی میدانی به ایران بیاید.
همین بخش از سخنان محبی را می‌توان یکی از کلیدی‌ترین عناصر ارتباطی این اقدام دانست زیرا در شرایطی که فضای روابط ایران و آمریکا به‌شدت امنیتی و نظامی شده، حفظ یک مسیر ارتباط مستقیم با جامعه آمریکا، خود یک پیام سیاسی محسوب می‌شود.
مخاطب اصلی، نسل جوان آمریکاست
محبی در پایان نشست خود از رسانه‌ها خواست نامه را با امانت‌داری به جامعه آمریکا منتقل کنند و از نخبگان و نسل جوان آمریکا نام برد. این انتخاب نیز معنادار است.
نسل جوان آمریکایی، دانشجویان و کاربران شبکه‌های اجتماعی، بخشی از افکار عمومی هستند که در سال‌های اخیر در موضوعات مربوط به جنگ، فلسطین و سیاست خارجی آمریکا حضور پررنگی داشته‌اند. رسانه‌های خارجی نیز انتشار نامه را در فاصله چند هفته تا انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا مورد توجه قرار داده‌اند. رویترز و الجزیره هر دو به نزدیکی زمانی این نامه با انتخابات میان‌دوره‌ای اشاره کرده‌اند.
نامه سپاه را از یک زاویه دیگر نیز می‌توان خواند. این متن بخشی از مواجهه ایران و آمریکا در عرصه روایت و افکار عمومی است.
در میدان نظامی، هر طرف تلاش می‌کند توانایی خود برای آسیب‌زدن به طرف مقابل و تحمل هزینه‌های جنگ را نشان دهد. در میدان رسانه‌ای، هر طرف تلاش می‌کند روایت خود از چرایی جنگ، مسئولیت آغاز آن و نتایج آن را تثبیت کند.
محبی بر همین بخش دوم تاکید دارد. او می‌گوید مردم آمریکا بخشی از واقعیت‌های منطقه را نمی‌دانند و اگر آنها را بدانند، ممکن است نگاه متفاوتی پیدا کنند.
از سوی دیگر، متن نامه نیز تلاش می‌کند میان هزینه‌های سیاست خارجی آمریکا و زندگی روزمره شهروندان این کشور ارتباط برقرار کند؛ یعنی بحث را از سطح موشک و ناو و پایگاه نظامی به مالیات، فقر، درمان و آینده اقتصادی خانواده‌های آمریکایی منتقل کند.
در این چارچوب، مخاطب آمریکایی نه فقط به‌عنوان شهروند یک کشور رقیب، بلکه به‌عنوان فردی که می‌تواند درباره سیاست خارجی کشورش پرسش کند، مورد خطاب قرار گرفته است.
نامه سپاه را می‌توان تلاشی برای ترسیم یک خط مشخص در روابط ایران و آمریکا دانست.
خط نخست، خط دفاع است؛ جایی که تهران می‌خواهد نشان دهد در برابر تهاجم نظامی غافلگیر نخواهد شد و آمادگی مقابله با تهدید را دارد.
خط دوم، خط ارتباط است؛ جایی که همان مجموعه‌ای که خود را آماده مقابله نظامی معرفی می‌کند، از مردم آمریکا دعوت می‌کند نامه را بخوانند، درباره آن سوال کنند، انتقاد کنند و حتی برای مشاهده واقعیت‌های ایران به کشور سفر کنند.
در نامه سپاه، آمادگی برای جنگ به معنای علاقه به جنگ نیست و دشمنی با سیاست‌های دولت آمریکا به معنای دشمنی با مردم آمریکا تلقی نمی‌شود.