رکود اقتصادی به عمیق‌ترین سطوح خود رسید؛ تورم ۸۹ درصدی در کنار کاهش رشد منفی ۱۰.۱ درصدی
بر اساس گزارش خبرآنلاین، اقتصاد ایران در حالی وارد سال ۱۴۰۵ شده که در سایه بحران‌های مختلف سیاسی، نظامی و اقتصادی، فعالیت‌های تولیدی و تجاری کشور به شدت تحت تأثیر قرار گرفته است. انتشار آمار مربوط به رشد اقتصادی در سه‌ماهه نخست سال جاری نمایی بی‌سابقه از ابعاد این وضعیت را نشان می‌دهد. رقم منفی ۱۰.۱ درصد در کنار نرخ تورم بسیار بالا، حکایت از این دارد که اقتصاد کشور نه تنها از رشد فاصله گرفته، بلکه به طور همزمان با کاهش تولید و افزایش مداوم قیمت‌ها مواجه شده است.
تحلیل روند اقتصادی در سه دهه اخیر حاکی از آن است که این شرایط تنها به تحولات اخیر محدود نمی‌شود. در دهه ۸۰، اقتصاد ایران میانگین رشدی نزدیک به ۶ درصد را تجربه کرد، اما در دهه ۹۰ با کاهش قابل ملاحظه‌ای در این شاخص روبرو شد و در سال‌های اخیر نیز نتوانسته است به مسیری پایدار برای رشد برگردد.
در اولین فصل سال ۱۴۰۵، اقتصاد کشور با افتی بی‌سابقه روبه‌رو شده است. بر اساس محاسبه‌های مرکز آمار ایران، رشد اقتصادی در سه‌ماهه نخست سال به منفی ۱۰.۱ درصد رسیده است؛ آماری که در کنار افزایش قابل توجه سطح عمومی قیمت‌ها، ابعاد جدیدی از وضعیت بحران‌زده اقتصاد کشور را نمایان می‌سازد.
این کاهش اقتصادی در شرایطی اتفاق افتاده که ایران با طیفی از چالش‌های سیاسی، نظامی و اقتصادی مواجه است. جنگ، محاصره و مذاکرات بی‌نتیجه از جمله عواملی هستند که در بهار امسال بر فضای عمومی کشور و فعالیت‌های اقتصادی تأثیر گذاشته‌اند. در این مقطع، افق روشنی برای بازگشت سریع اقتصاد به مسیر رشد مشاهده نمی‌شود.
همزمان با ثبت رکود ۱۰.۱ درصدی، تورم سالانه تا پایان مردادماه به ۶۹ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه نیز به ۸۹ درصد رسیده است. شرایط در بخش خوراکی‌ها و میان خانوارهای روستایی و دهک‌های درآمدی پایین‌تر، پیچیده‌تر بوده و نرخ تورم در این گروه‌ها به سطوح سه‌رقمی صعود کرده است. ترکیب ناشی از کاهش تولید و افزایش شدید قیمت‌ها، احتمال تداوم یک دوران عمیق رکود تورمی را مطرح می‌سازد.
فاصله اقتصاد ایران با دوره‌های رشد مثبت
مرور روندهای تاریخی رشد اقتصادی نشان می‌دهد که اقتصاد ایران در سه دهه گذشته مسیر پرپیچ و خم و چالش‌زایی را پشت سر گذاشته است. در دهه ۷۰، بعد از پایان جنگ و آغاز دوره‌ای از آرامش نسبی، رشد اقتصادی در برخی سال‌ها به سطوح بالایی رسید. اگرچه اجرای سیاست تعدیل ساختاری در سال‌های ابتدایی این دهه با افزایش تورم و کاهش رشد همراه بود، اما تغییر رویکرد اقتصادی و اجرای سیاست‌های تثبیت‌گرایی قادر به بهبود وضعیت تا حدودی بودند.
رشد اقتصادی در سال ۱۳۷۵ به ۷.۷ درصد رسید و در سال‌های پایانی آن دهه باز هم رشدهای چشمگیری ثبت شد. به طور کلی، میانگین رشد سالانه در دهه ۷۰ حدود ۴.۱ درصد به ثبت رسید.
دهه ۸۰ به لحاظ اقتصادی فصل متفاوتی برای ایران به شمار می‌رفت. افزایش درآمدهای نفتی و دسترسی به منابع بیشتر، شرایط مناسبی برای ثبت رشدهای بالا فراهم کرد. نرخ رشد اقتصادی در سال ۱۳۸۱ به ۸.۷۵ درصد بالغ شد و در سال‌های بعد نیز ارقام قابل توجهی ثبت گردید. در مجموع، میانگین رشد اقتصادی در دهه ۸۰ حدود ۵.۸۶ درصد بود که فاصله چشمگیری با عملکرد اقتصادی سال‌های اخیر دارد.
هرچند بهره‌مندی از درآمدهای نفتی بالا به ایجاد یک رشد پایدار و استفاده کامل از ظرفیت‌های اقتصادی کمک نکرد، اما بخشی از فرصت‌های آن دوران به هدر رفت.
دهه ۹۰؛ آغاز دوران رشدهای ضعیف و ناپایدار
از ابتدای دهه ۹۰، اقتصاد ایران وارد دوره‌ای پرنوسان و با رشدهای ضعیف شد. در سال ۱۳۹۱ و همزمان با افزایش تحریم‌های هسته‌ای، رشد اقتصادی به منفی ۸.۶ درصد سقوط کرد. در پی آن، با تغییر دولت و بهبود نسبی شرایط، رشد اقتصادی در سال‌های ۱۳۹۲ و ۱۳۹۳ مثبت شد، اما این روند دوام چندانی نداشت و در سال ۱۳۹۴، اقتصاد عملاً بدون رشد باقی ماند.
اجرای برجام و لغو بخشی از تحریم‌ها در سال ۱۳۹۵ موجب جهش قابل توجهی در رشد اقتصادی گردید و نرخ رشد در آن سال بیشتر از ۱۴ درصد بود که بالاترین میزان ثبت‌شده پس از انقلاب محسوب می‌شود. اما با بازگشت تحریم‌ها پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷، بار دیگر اقتصاد به رکود رفت.
در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸، رشد اقتصادی به ترتیب منفی ۴.۷ و منفی ۴.۶ درصد گزارش گردید. اگرچه اقتصاد در سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ به رشد مثبت بازگشت، اما در مجموع عملکرد دهه ۹۰ نشان داد که میانگین رشد سالانه کشور به حدود ۱.۲۹ درصد کاهش یافته است.
از بهبود نسبی تا کاهش شدید در سال ۱۴۰۵
در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲، اقتصاد ایران توانست رشدهای بالاتری را تجربه کند و نرخ رشد به ترتیب به ۳.۶ و ۴.۶ درصد رسید. با این حال، این روند در سال ۱۴۰۳ تضعیف شده و رشد اقتصادی به ۳.۱ درصد کاهش یافت. در سال ۱۴۰۴ نیز تنها ۰.۲ درصد نرخ رشد گزارش شده است؛ وضعیتی که نشان‌دهنده توقف نسبی حرکت اقتصادی محسوب می‌شود.
اکنون با ثبت رقم منفی ۱۰.۱ درصدی در بهار ۱۴۰۵، روند کاهشی جدیدی آغاز شده است. مقایسه عملکرد اقتصادی سه دهه اخیر نشان می‌دهد که اقتصاد ایران از میانگین رشدی نزدیک به ۶ درصدی دهه ۸۰ به حدود ۱.۲۹ درصد در دهه ۹۰ رسیده و در سال‌های اخیر نیز با دشواری در حفظ رشد مثبت روبرو بوده است.
باید توجه داشت که شاخص رشد اقتصادی بیشتر تحت تأثیر شرایط عمومی کشور و عواملی نظیر جنگ، تحریم و محدودیت‌های تجاری قرار دارد. در حالی که سیاست‌گذاری داخلی در زمینه کنترل تورم نقش کلیدی‌تری دارد و تجربه‌های برخی کشورها نشان داده است که حتی در شرایط جنگی نیز می‌توان از افزایش شدید قیمت‌ها جلوگیری کرد.
به این ترتیب، مسئله نگران‌کننده امروز اقتصاد ایران تنها ثبت یک فصل رشد منفی نیست؛ بلکه همزمانی افت شدید تولید با تورم بسیار بالای موجود، پرسش‌هایی جدی در رابطه با قابلیت اقتصاد برای بازگشت به مسیر رشد و کنترل بحران معیشتی ایجاد کرده است. ادامه این وضعیت می‌تواند فاصله اقتصاد کشور را از دستیابی به رشد پایدار بیش از پیش افزایش دهد.
متن کامل این گزارش به همراه نمودارهای مربوطه را می‌توانید در این لینک مشاهده کنید.
۲۲۳۲۲۹