چرا به گوشی و شبکه‌های اجتماعی وابسته می‌شویم؟
بر اساس اطلاعات ایسنا، در حال حاضر تقریبا هیچ خانواده‌ای وجود ندارد که نگران وقت‌گذرانی زیاد فرزندانشان در پشت صفحه گوشی نباشد. گوشی‌های هوشمند تنها به عنوان وسیله‌ای برای برقراری تماس و ارسال پیام شناخته نمی‌شوند؛ بلکه به نوعی دریچه‌ای به دنیای بازی‌ها، شبکه‌های اجتماعی، ویدیوها و محرک‌های مداومی هستند که به طور خاص موجب جذب و جلب نظر مغز نوجوانان در دوران شکل‌گیری آن‌ها می‌شوند؛ امری که می‌تواند هم جذاب و هم خطرناک باشد.
زمانی که از «خطرات ناشی از صرف وقت زیاد در مقابل صفحه» صحبت می‌شود، ترکیبی از آسیب‌های جسمی، شناختی و اجتماعی را از نظر داریم. محققان این پدیده را تحت عناوینی همچون "اعتیاد به اینترنت" یا "اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی" نام‌گذاری کرده‌اند؛ الگویی از بهره‌برداری که فرد در آن کنترل خود را از دست می‌دهد و با وجود آثار منفی، به ادامه دادن فعالیت می‌پردازد و ترک یا کاهش آن موجب ناآرامی وی می‌شود.
آمار و شواهد علمی در ایران
یکی از جامع‌ترین تحقیقات انجام شده در این زمینه، شامل بیش از ۵۳۰۰ کاربر اینترنت در ایران است که با استفاده از آزمون‌های استاندارد اندازه‌گیری اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی صورت گرفت. یافته‌های این پژوهش، که در یک نشریه علمی داخلی منتشر گردید، تصویر روشنی از درگیری کاربران ایرانی با شبکه‌های اجتماعی به نمایش می‌گذارد. نزدیک به ۳ نفر از هر ۱۰ کاربر در این مطالعه، نشان‌دهنده درجه خفیفی از اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی بودند. تقریباً ۱۰ درصد دیگر در سطح متوسط اعتیاد قرار داشتند و کمتر از یک درصد شرکت‌کنندگان نیز با اعتیاد شدید دست و پنجه نرم می‌کردند.
طبق نتایج یک مطالعه، نوجوانان و جوانان به‌طور معنادار و قابل اندازه‌گیری اعتیاد بیشتری به شبکه‌های اجتماعی نسبت به بزرگسالان دارند.موضوع قابل توجه این گزارش آن است که نوجوانان و جوانان به طور قابل توجهی بیشتر از بزرگسالان دچار اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی بوده‌اند. همچنین، افرادی که سطوح بالاتری از افسردگی، اضطراب و استرس را تحمل می‌کردند، به همان میزان بیشتر به شبکه‌های اجتماعی وابسته بودند؛ این نشان‌دهنده رابطه‌ای دو طرفه است که نمی‌توان به سادگی اعلام کرد کدام یک علت و کدام یک نتیجه است.
ترکیب سنی جمعیت ایران
این نمودار، سهم هر رده سنی از کل جمعیت کشور را نشان می‌دهد که به‌عنوان زیرساختی جمعیت‌شناختی اهمیت فراوانی برای درک اندازه گروه‌های کودک، نوجوان و جوان در بازار کاربری دیجیتال دارد.
محبوب‌ترین شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها
واتس‌اپ و اینستاگرام به‌عنوان پرکاربردترین پلتفرم‌ها در میان کاربران ایرانی شناخته می‌شوند و تلگرام در جایگاه سوم قرار دارد. شبکه‌هایی مانند ایکس و فیسبوک، توییتر سابق و تیک تاک سهم بسیار کمتری را در اختیار دارند؛ هرچند با توجه به رشد سریع تیک تاک در سطح جهانی در سال‌های اخیر، احتمالاً سهم آن در ایران نیز از زمان این تحقیق افزایش یافته است.
در یک پژوهش که شامل بیش از ۵۰۰۰ کاربر اینترنت از ایران بود، اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی در سه سطح خفیف، متوسط و شدید مورد ارزیابی قرار گرفت. در این بررسی، نوجوانان و جوانان به‌طور معناداری اعتیاد بالاتری نسبت به بزرگسالان از خود نشان دادند.
پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی بومی ایرانی
بر مبنای داده‌های سازمان فناوری اطلاعات ایران، در کنار پلتفرم‌های بین‌المللی، پیام‌رسان‌های داخلی نیز به‌ویژه پس از محدودیت‌های اخیر در دسترسی به اینترنت جهانی سهم قابل توجهی از زمان کاربران ایرانی، از جمله نوجوانان را به خود اختصاص داده‌اند. روبیکا، ایتا و بله در حال حاضر به‌عنوان پرکاربردترین پیام‌رسان‌های بومی کشور شناخته می‌شوند و این سه پلتفرم در ماه‌های اخیر رشد سریعی را تجربه کرده‌اند.
به گزارش آمار رسمی، تعداد کاربران فعال ماهانه روبیکا ۲۲.۵ درصد، ایتا ۳۰.۴ درصد و بله ۱۵۹.۱ درصد در مقایسه با دوره مشابه پیشین افزایش داشته است. علاوه بر این، سه پلتفرم گپ، آیگپ و سروش پلاس نیز در زمره پیام‌رسان‌های داخلی فعال هستند و کودکان و نوجوانان به‌طور فزاینده‌ای، هم‌زمان با فیلترینگ یا کندی در دسترسی به پلتفرم‌های خارجی، به سمت این پیام‌رسان‌ها و امکانات محتوایی آن‌ها مانند کانال‌ها، استوری‌ها و پخش زنده روی آورده‌اند.
در این راستا، علی اصغر زارعی ـ مدرس دانشگاه و کارشناس ارشد مدیریت سیستم‌های اطلاعاتی در مصاحبه با ایسنا در خصوص تأثیرات بازی‌های آنلاین و زمان زیاد در مقابل صفحه نمایش می‌گوید: در مورد صفحه نمایش بیشتر توجه به شبکه‌های اجتماعی معطوف می‌شود، در حالی‌که بخش عمده‌ای از وقت کودکان و نوجوانان صرف بازی‌های آنلاین می‌شود. این سرگرمی به دلیل طراحی مبتنی بر پاداش‌های لحظه‌ای و فعال‌سازی مسیرهای دوپامینی مغز بسیار پتانسیل دارد تا اعتیادآور شود. سازمان بهداشت جهانی از سال ۲۰۱۸ اختلال بازی را به‌طور رسمی در طبقه‌بندی بین‌المللی بیماری‌ها ثبت کرده است.
واتس‌اپ و اینستاگرام به‌عنوان پرکاربردترین پلتفرم‌ها در بین کاربران ایرانی شناخته می‌شوند و تلگرام در جایگاه سوم است. وی اثرات زمان طولانی بر صفحه نمایش را به سه دسته اثرات جسمی، اثرات روانی و رفتاری، و اثرات تحصیلی و خانوادگی تقسیم کرده و در این زمینه توضیح می‌دهد: از جمله اثرات جسمی این پدیده می‌توان به اختلالات خواب اشاره کرد که به دلیل نور آبی صفحه نمایش، ترشح ملاتونین را کاهش می‌دهد و تأخیر در خواب به‌ویژه هنگام استفاده از گوشی در رختخواب به یک الگوی رایج در میان نوجوانان تبدیل شده است. کاهش فعالیت بدنی و نشستن طولانی‌مدت به همراه افزایش وزن و ضعف عضلات گردن و کمر در سنین پایین، خستگی و خشکی چشم، و شروع زودهنگام نیاز به عینک در کودکان از جمله اثرات جسمی این موضوع هستند.
زارعی به بررسی آثار روانی و رفتاری آن پرداخته و می‌افزاید: کاهش تحمل، کسالت و بی‌قراری در نبود محرک دیجیتال موجب می‌شود که کودکی که به "سرگرمی پیوسته" عادت کرده، تمرکز بر روی تکالیف کم‌انگیزه را برایش دشوارتر کند.
این مدرس دانشگاه بیان می‌کند که مقایسه اجتماعی و کاهش عزت نفس، به‌خصوص در نوجوانان دختر که بیشتر با محتوای مرتبط با ظاهر و سبک زندگی "ایده‌آل" در معرض قرار می‌گیرند، احساس اضطراب و افسردگی را نیز تقویت می‌کند و ایجاد اضطراب و نگرانی از دست دادن اخبار، همگی از آثار روانی و رفتاری این پدیده محسوب می‌شوند.
این کارشناس ارشد مدیریت سیستم‌های اطلاعاتی معتقد است که تمرکز و کاهش زمان مطالعه مؤثر، کاهش تعاملات رو در رو در خانواده و تعارض والد و فرزند در خصوص "زمان صفحه نمایش" از مهم‌ترین منابع اختلاف میان خانواده‌های امروزی در ایران هستند.
در حالی که شبکه‌های اجتماعی به‌همراه مزایا و فواید چشمگیر خود، معایب و مشکلاتی را نیز به همراه داشته‌اند. شاید مهم‌ترین و اصلی‌ترین این معایب، اعتیاد به آن‌ها باشد. شبکه‌های اجتماعی با تمامی فواید و مزایای خود، معایب و چالش‌های خاص خود را نیز دارا هستند. پر واضح است که یکی از بزرگ‌ترین و جدی‌ترین مسائل، اعتیاد به این شبکه‌ها است.
زارعی در پاسخ به این پرسش که چرا کودکان و نوجوانان بیشتر در معرض این مشکل قرار دارند، توضیح می‌دهد: چندین عامل مشترک از جمله عادی شدن استفاده از گوشی به عنوان ابزار آموزشی پس از دوران کرونا، مالکیت زودهنگام گوشی‌های شخصی، طراحی اعتیادآور بازی‌های آنلاین و دسترسی دائمی به اینترنت خانگی، نسل امروزی را نسبت به نسل‌های قبلی وادار کرده تا در مقابل صفحه نمایش، زمان بیشتری را سپری کنند.
باید پذیرفت که شبکه‌های اجتماعی علاوه بر مزایا و فوایدی که دارند، معایب و مشکلاتی را نیز ایجاد کرده‌اند. اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی یکی از شایع‌ترین و بزرگ‌ترین چالش‌هایی است که بسیاری از کاربران گوشی‌های هوشمند و دیگر ابزارها با آن مواجه‌اند.
متخصصان بر این باورند که شبکه‌های اجتماعی می‌توانند در بهبود حافظه و عملکرد مغز مؤثر باشند، اما زیاده‌روی در بهره‌برداری و وابستگی بیش از حد به آن‌ها می‌تواند نتیجه‌ای غیرقابل قبول ایجاد کرده و نه تنها منجر به ضعف حافظه بلکه کاهش تمرکز را نیز به دنبال خواهد داشت. علاوه بر این، شبکه‌های اجتماعی می‌توانند به شدت بر اعتماد به نفس کاربران به ویژه جوانان تأثیر منفی بگذارند، زیرا در این فضا افراد به‌طور مداوم خود را با یکدیگر مقایسه می‌کنند و این موضوع می‌تواند به صدمات غیرقابل جبرانی بر سلامت روانی این افراد منجر شود.
به گزارش ایسنا، اگرچه شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی می‌تواند به توسعه مهارت‌های اجتماعی و ارتباطات کمک کند، اما استفاده بی‌رویه و نامحدود از آن‌ها ممکن است به نتایج معکوسی منجر شود و زندگی روزمره را مختل کند؛ بنابراین باید سعی کنیم ارتباطات مجازی خود را به گونه‌ای مدیریت کنیم که آسیب به زندگی واقعی و از دست رفتن دوستان حقیقی ما را در پی نداشته باشد.
انتهای پیام