از اقساط خودرو تا اقساط غذای روزانه
امیر پناهی، استاد جامعهشناسی و عضو هیاتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی، در خصوص پدیده «زندگی قسطی»، روندهای پنهانی در جامعه و چالشهای نهان تابآوری اظهار داشت: نکتهای که باید به آن توجه شود این است که در وضعیت اقتصادی نامناسب — که نمود آن در افزایش خریدهای قسطی و مشابه آن مشهود است — گسترش رفتارهای مصرفی، شامل خرید قسطی و موارد مشابه، تنها یک تغییر در شیوه خرید به حساب نمیآید.
بر اساس گزارش دنیای اقتصاد، وی ادامه داد: این رفتارها به نوعی نشانهای از یک دگرگونی اساسی در بستر اقتصادی زندگی روزمره خانوادهها در ایران و ارتباط آنها با آینده به شمار میآید. در واقع باید به مسالهای جدیتر پرداخت، و آن اینکه این نشانهها و الگوهای مصرفی از یک دگرگونی مهمتر پردهبرداری میکنند؛ تغییر در بستر اقتصادی زندگی روزمره افراد.
پناهی بر این نکته تاکید کرد: وقتی ملاحظه میکنیم که خانوارهای ایرانی برای محصولات روزمره خود — نه برای کالاهای سرمایهای یا بادوام، بلکه برای نیازهای غذایی، وسایل بهداشتی و اقلام ضروری — از خریدهای اعتبار و اقساطی بهره میبرند، با پدیدهای فراتر از یک انتخاب اقتصادی مواجه هستیم.
به گفته وی، این وضعیت نشاندهنده آن است که اقتصاد در ایران دچار تغییرات عمدهای شده و خانوارها مجبورند قسمتی از درآمدهای آینده خود را پیشاپیش صرف کنند؛ بدین معنا که به نوعی به مصرف آنچه ممکن است در آینده به دست آورند میپردازند. به عبارتی دیگر، خرید قسطی و موارد مشابه نوعی از «مصرف آینده» محسوب میشود.
خرید قسطی چه معنایی دارد؟
پناهی با اشاره به وجود خرید قسطی در اقتصادهای پیشرفته نیز توضیح داد: در اقتصادهای پایدار، خرید قسطی به عنوان ابزاری برای مدیریت نقدینگی، دستیابی به کالاهای بادوام و توزیع هزینهها در زمانهای مختلف به کار میرود؛ برای مثال، در خرید خودرو، مسکن یا سایر موارد مشابه.
ولی این استاد دانشگاه تاکید کرد: زمانی که خرید قسطی به کالاهای اساسی و ضروری گسترش مییابد، معنای اجتماعی و اقتصادی آن به طور قابل توجهی تغییر میکند.
وی افزود: در واقع، ما با رخدادی روبرو هستیم که فاصلهای عمیق میان درآمد و هزینههای ضروری زندگی ایجاد کرده و شرایط ما را از اقتصادهای پایدار جدا میسازد. این همان مسئلهای است که ممکن است نگرانکننده باشد و فرسایش اجتماعی، فرسایش روانی، تنشهای ذهنی و نگرانی از آینده را در میان ایرانیان تقویت کند.
تابآوری به معنای تحمل هر شرایطی نیست
پناهی در پاسخ به این پرسش که آیا تابآوری اجتماعی که مسئولین به آن اشاره میکنند، ناظر به همین نوع زندگی است و آیا میتوان این وضع را مثبت تلقی نمود، اظهار داشت: واقعیت این است که تابآوری اجتماعی به این معنا نیست که افراد در هر شرایطی توانایی ادامه زندگی را دارند.
وی تصریح کرد: جامعه ایرانی به نظر من، اجتماعی بسیار مقاوم است؛ از این منظر که توانایی سازگاری و ایجاد تغییر برای مواجهه با مشکلات را داراست. این جامعهای ویژه و خاص است و در این مورد تردیدی نیست.
پناهی افزود: اگر جامعه به تدریج از مصرف احتیاجات ضروری خود بکاهد، کیفیت تغذیهاش کاهش یابد، از فراغت خود بگذرد و از آموزش، درمان و چیزهایی که از ضرورتهای زندگی امروز محسوب میشود صرفنظر کند، نمیتوان گفت که تابآوری دارد.
وی اضافه کرد: این جامعه به روشهای مختلفی پناه میبرد؛ از کار کردن بهعنوان راننده تاکسی اینترنتی تا انجام کارهای دیگر در کنار شغل اصلی، و همیشه احساس بدهی میکند و نمیتواند خود را با اوضاع تورمی که در آن قرار دارد، سازگار کند.
تنشها پشت ظاهر عادی زندگی
این استاد دانشگاه بیان کرد: ممکن است جامعه در بیرون هنوز قادر به کار باشد، بچهدار شود، خرید کند، به دانشگاه برود، سر کار برود و این زنجیرهی زندگی روزمره ادامه یابد؛ این یک جنبه ماجراست.
اما پناهی اظهار داشت: در لایههای زیرین، در ظرفیتهای اقتصادی، روانی و اجتماعی، به احتمال زیاد با مسائل زیادی روبرو هستیم؛ چالشهایی که میتوان آنها را در گفتوگوهای روزمره و تعاملات اجتماعی کشف کرد.
وی بیان کرد: شاید یک تصویر این باشد که جامعه همچنان زندگی خود را میکند، کار میکند و روند عادی زندگی ادامه دارد؛ ولی باید به لایه زیرین توجه داشت و دید این جامعه در پس این ظاهر چه تنشهایی را تجربه میکند و چه فرسایش روانی یا اجتماعییی احتمالا با آن مواجه میشود.
پناهی تاکید کرد: زندهمانی در هر شرایطی، لزوما به معنای تابآوری نیست. باید به عمق ماجرا و روحیه حاکم توجه کرد و تنشهایی که جامعه تجربه میکند را در نظر گرفت و به آنها اندیشید.
آیا زندگی قسطی عادی میشود؟
پناهی در پاسخ به این پرسش که آیا اصرار بر ادامه این مدل زندگی اقتصادی، که حتی خریدهای قسطی به تبلیغ اصلی بیلبوردهای شهری و نمایشهای خانگی تبدیل شده است، میتواند به نوعی عادیسازی فقر تعبیر شود که به تعمیق شکافهای اجتماعی خواهد انجامید، اظهار داشت: اگر ادامه این وضعیت — یعنی تورم مزمن و کاهش قدرت خرید — ادامه یابد، احتمال دارد زندگی قسطی از یک مساله استثنایی به شکلگیری یک الگوی شناختهشده در تامین معیشت تبدیل شود.
وی افزود: به این شکل که موضوعات استثنایی تبدیل به استاندارد شود؛ برای طبقه متوسط و حتی زیر طبقه متوسط که به شدت با این موضوع دست به گریبان هستند.
پناهی بیان کرد: در این شرایط، این بدهیها ممکن است به شیوهای برای سازماندهی زندگی روزمره تبدیل شوند و افراد عملاً زندگی و شیوه زندگی خود را بر اساس این مدل سازگار کنند؛ به گونهای که وضعیت غیرعادی به یک شیوه استاندارد تبدیل شود.
وی گفت: ممکن است مردم با کاهش انتظارات معیشتی روبرو شوند. برای مثال، فردی که در گذشته زندگی نسبتا مطلوبی داشته، بهآهستگی احساس کند دیگر نمیتواند آن را ادامه دهد و این سطح معیشت برای او دستیافتنی نیست.
پناهی اضافه کرد: در نتیجه به تدریج از این انتظارات عبور میکند؛ انتظاری نظیر سفر رفتن، پسانداز کردن، فراهم آوردن تحصیلات با کیفیت برای فرزندان یا برخورداری از تغذیه مناسب.
عادیسازی فقر به معنای رضایت نیست
پناهی در مورد معنای کاهش انتظارات معیشتی مردم ایران بیان کرد: این امکان وجود دارد که عادیسازی فقر و کاهش انتظارات معیشتی، اگر تورم افزایش یابد، به تدریج رخ دهد.
اما به گفته او، یک نکتهی مهم وجود دارد: کاهش انتظارات به معنای سازگاری یا رضایت از شرایط نیست. ممکن است این نوع زندگی برای جامعه عادی شود ولی هرگز به معنای رضایتبخش بودن و پذیرفتن شرایط به هر قیمتی توسط مردم ایران نیست.
پناهی تصریح کرد: فقر و محرومیت تنها به درآمد افراد وابسته نیست، بلکه ارتباط نزدیکی با مقایسه وضعیت خود با دیگران و احساس عدالت نیز دارد.
او توضیح داد: افراد خود را با یکدیگر مقایسه میکنند؛ معضل فقر و محرومیت فقط به میزان درآمد من بستگی ندارد، بلکه تحت این شرایط، به چه ذهنیتی دست میزنم.
پناهی اظهار کرد: در اینجا مفهوم «احساس عدالت» اهمیت ویژهای پیدا میکند. بنابراین ممکن است افراد به سطح پایینتری از مصرف عادت کنند، اما همچنان حس کنند که فرصتها و منابع به شکل ناعادلانهای توزیع شده و اکثریتی محروم و اقلیتی از این وضعیت نفع میبرند.
جامعه دچار التهاب است
سمانه گلاب، پژوهشگر اقتصادی، در خصوص اقتصاد قسطی و تابآوری جامعه ایرانی در شرایط حاضر گفت: مسائل اجتماعی را نمیتوان صرفاً با تکیه بر یک عامل خاص — حتی اگر آن عامل بسیار معیار مهمی باشد، چون اقتصاد — بهطور قطعی پیشبینی کرد.
او توضیح داد: از منظر وضعیت آینده، ما دورهها و شرایط مختلفی را گذراندهایم که در آنها آسیبهای اقتصادی عمدهای به خانوادهها تحمیل شده است؛ به عنوان نمونه، اعتراضات و شرایطی که در دیماه سال گذشته شاهد آن بودیم.
گلاب اضافه کرد: در حال حاضر به لحاظ اقتصادی، وضعیت به مراتب سختتر از آن دوران است و حتی افق پیشرو نیز روشن به نظر نمیرسد؛ با وجود این، هیچ رخداد اجتماعی خاصی رقم نخورده که این موضوع میتواند نشاندهنده شرایطی متفاوت، همچون وضعیت جنگ باشد.
او بیان کرد: مقایسه این دو دوره زمانی از این زاویه اهمیت دارد که بر اساس یک معیار اقتصادی نمیتوان به ارزیابی قطعی از وضعیت اجتماعی دست یافت.
گلاب ادامه داد: در کنار این مطلب، در سالهای اخیر و بهطور خاص در دهه گذشته، شاهد اعتراضات متنوع و متعدد بودهایم. این روند نشان میدهد که اگر تمامی این مقولات را یکجا بررسی کنیم، هرچند احتمال پیشبینی قطعی وجود ندارد، با احتمال بالا میتوان گفت جامعه دچار التهاب است.
او افزود: التهابی که نه تنها درمان نشده، بلکه هر روز بیشتر و بیشتر تشدید شده است. ما هیچگاه شاهد یک درمان ریشهای نبودهایم و هیچگاه با حل مسئله به صورت بنیادین روبهرو نشدهایم.
گلاب اعلام کرد: همواره بر روی آتش پوشالی قرار داده شده است، درحالیکه این آتش در زیر خاکستر همواره زنده مانده و با وزش هر باد و وقوع هر واقعهای دوباره شعلهور شده است. لذا به قطعیت میتوان گفت که چنین وضعیتی همیشه وجود داشته، هرچند پیشبینی قطعی به دلایل مداخله عوامل بسیار متنوع دشوار است.
خرید اقساطی؛ تلاشی برای بقا
گلاب با تاکید بر اینکه تابآوری و انطباقپذیری از ویژگیهای ذاتی انسان به حساب میآید، گفت: در فرایند تکامل نیز تنها قویترینها باقی نماندهاند، بلکه افرادی باقی ماندهاند که توانستهاند خود را با شرایط سازگار کنند.
او توضیح داد: انطباق به این معنا نیست که انسان یا جامعه پس از سازگاری با شرایط، هیچگونه کنش یا فعالیتی از خود نخواهد بروز داد. در دورههای مختلف، این نوع تطبیق را به اشکال متفاوتی مشاهده کردهایم.
به گفته این پژوهشگر اقتصادی، نمونهای از این پدیده که به کرّات در این مدت تکرار شده، افزایش سن ازدواج، کاهش میزان ازدواج و کاهش نرخ فرزندآوری است.
گلاب ادامه داد: این مسائل به همراه سایر پدیدههای اجتماعی عوامل متعددی دارد و به هیچ عنوان به اقتصاد محدود نمیشود، اما بخشی از آن قطعاً ماهیت اقتصادی دارد.
او خاطرنشان کرد: این انطباق به این معنی است که اگر پیشتر فقط یک نفر در خانواده به فعالیت اقتصادی مشغول بود و چهار یا پنج نفر از آن طریق امور خود را میگذرانیدند، اکنون ممکن است در یک خانواده چهار یا پنجنفره، سه نفر به مشاغل مختلف مشغول باشند تا هزینهها و افزایش روزافزون هزینهها را پوشش دهند.
گلاب اضافه کرد: این همان تطبیقی است که جامعه به ناچار به سمت آن رفته است.
او افزود: این طرق انطباق به تدریج کوچکتر میشود؛ به گونهای که جامعه تا یک مقطع زمانی با تغییر سبک زندگیاش مطابق شرایط سازگار شده و از برههای دیگر با کاهش مصرف، و از زمانی دیگر با سرمایهگذاریهای درازمدت نظیر مسکن و امثال هم و در حال حاضر نیز با خرید اقساطی خود را وفق دادهاند.
گلاب بیان کرد: این انطباق به معنای این نیست که جامعه دیگر هیچگونه حرکتی نخواهد کرد. در واقع، انطباق نوعی دوام آوردن و زندگی به شمار میآید که در عین حال بدون شک برای بهبود شرایط نیز اقدام خواهند کرد.
او در پایان گفت: خرید اقساطی و پدیدههای مشابه را واقعاً تلاشی در جهت بقا میدانم، و لیکن تلاش برای بقا هرگز به معنای عدم وجود تلاشی برای بهبود وضعیت جامعه نیست.