کمک به احیای شعر فارسی در ایکس؛ بازنگری ۱٫۶ میلیون بیت با استفاده از هوش مصنوعی
هر چیز با یک پست در شبکه اجتماعی ایکس آغاز شد؛ درخواست سادهای از یک برنامهنویس برای دریافت ۲ تا ۳ هزار دلار اعتبار در زمینه هوش مصنوعی به منظور تفسیر کامل اشعار گنجور با کمک مدل Claude Opus 5.5. او در این پیام ادعا کرد که حدود دو سوم معانی موجود در اشعار گنجور نادرست یا ناقص بوده و میتوان با استفاده از یک مدل قویتر، این گنجینه ادبی را به شکل بهتری تجزیه و تحلیل کرد.
برخلاف انتظارات، این درخواست با استقبال شگفتانگیز کاربران مواجه شد. تنها یک روز پس از ارسال پست، پیشنهاداتی برای تأمین اعتبار هوش مصنوعی به سازنده پروژه ارسال شد. چندین مجموعه نیز اعتبار دسترسی به پلتفرمهای هوش مصنوعی خود را به او پیشنهاد کردند تا این آرزو که در ابتدا غیرواقعی به نظر میرسید، به واقعیت تبدیل شود.
هرچند انتخاب مدل مناسب فرایندی ساده نبود. سازنده پروژه برای ارزیابی توانایی مدلهای مختلف، آنها را با سؤالات کنکور علوم انسانی ایران مورد آزمایش قرار داد. در این آزمون، مدل Claude Opus 5.5 با سطح استدلال متوسط، توانست به ۹۰ درصد سؤالات ادبیات فارسی به درستی پاسخ دهد و در نهایت به عنوان مدل منتخب برای تفسیر اشعار انتخاب شد.
سپس، این مدل با توجه به نام شاعر، عنوان اثر، قطعههای مرتبط با شعر و اشعار اطراف، معانی جدیدی برای اشعار خلق کرد. اهمیت این روش در توانایی هوش مصنوعی برای درک پیوند میان ابیات و داستان عمومی شعر نهفته بود؛ موضوعی که در تفاسیر قبلی موجب سردرگمیهای فراوانی شده بود.
این پروژه در تاریخ ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ به نتایج مطلوبی رسید و معانی بیش از ۱٫۶ میلیون بیت از آثار ۲۴۵ شاعر، از رودکی تا شهریار، بهطور تازهای بازخوانی شد. این فرایند در مجموع ۵۶۶ میلیون توکن را مصرف کرد. برای سنجش کیفیت نتایج نیز ۵۰۰ بیت بهطور تصادفی مورد ارزیابی قرار گرفتند که در ۸۳ درصد موارد، تفسیرهای جدید از نسخههای پیشین بهتر بودند.
اکنون سازنده پروژه امیدوار است که این تفسیرهای جدید به پایگاه داده اصلی گنجور افزوده شوند. او همچنین تمایل دارد از این اطلاعات در جهت توسعه Ganjoorjoor بهره ببرد؛ موتور جستوجویی که بهعنوان بدیلی برای جستوجو بر اساس کلمات عمل کرده و مفهوم و معنا مورد نظر کاربران را شناسایی میکند.