محدودیتهای ریاضی و فیزیک؛ طبیعت اجازه معکوس شدن زمان را نمیدهد!
فرارو- قوانین فیزیک مدرن، از نظریه نسبیت تا مکانیک کوانتومی، نشاندهنده این واقعیت است که زمان به طرز شگفتانگیزی انعطافپذیرتر از آن چیزی است که به نظر میرسد؛ با این حال، یافتههای اخیر حکایت از وجود محدودیتهای واضحی برای معکوسسازی جریان زمان دارند.
طبق گزارش فرارو به نقل از ساینس الرت، در بستر نظریه نسبیت، زمان کاملاً مطلق و ثابت نیست. به عنوان مثال، در نواحی با گرانش شدید، زمان در مقایسه با مناطق دورتر از منبع گرانش، به شکل محسوستری آهسته میگذرد؛ گویی که نیروی گرانش زمان را به خود میکشد. به همین ترتیب، اگر با سرعتی نزدیک به سرعت نور حرکت کنید، زمان برای شما با کندی بیشتری گذر میکند نسبت به فردی که در جای خود ثابت است.
با وجود این تطبیقپذیری، در همه این موارد زمان تنها در یک جهت حرکت میکند، یعنی به سوی آینده. اما با فرارفتن از محدوده نسبیت و ورود به دنیای پیچیده مکانیک کوانتومی، احتمال جالبی نمایان میشود؛ موقعیتی که در آن زمان نه تنها میتواند کند شود، بلکه میتواند به معنای واقعی کلمه به عقب بازگردد.
سوال کلیدی این است که در صورت وقوع چنین حالتی چه اتفاقی خواهد افتاد؟ بررسیهای ریاضی اخیر به پاسخی غیرمنتظره دست یافته است: خود محیط کوانتومی یک محدودیت سختگیرانه برای میزان بازگشت زمان به عقب اعمال میکند و این بازه به طرز غیرقابل تصوری کوتاه است. در سادهترین مدلی که توسط یاکر آهارونوف و آوشالوم سی. الیتزور ارائه شده، زمان میتواند مؤثر به اندازه تقریباً یک فمتوثانیه، یعنی یک کوادریلیونیم ثانیه، به عقب بازگردد. جزئیات این مطالعه در مقالهای که بهزودی منتشر خواهد شد، در پایگاه علمی آرکایو (arXiv) عرضه شده است.
این اولین باری نیست که آهارونوف به بررسی مفهوم معکوسسازی زمان میپردازد. در سال ۱۹۹۰، او و همکارانش یک دستگاه نظری به نام «ماشین انتقال زمانی کوانتومی» را پیشنهاد کردند؛ ابزاری که با بهرهگیری از ویژگیهای عجیب مکانیک کوانتومی میتوانست به نوعی یک سیستم فیزیکی را وادار سازد که به نظر برسد زمان برای آن شتاب گرفته، متوقف یا حتی به عقب برگشته است. این ایده بر اساس یکی از ویژگیهای شگفتانگیز مکانیک کوانتومی به نام «برهمنهی» استوار است که اجازه میدهد یک سیستم به طور همزمان در چندین حالت ممکن وجود داشته باشد.
برای تسهیل درک این موضوع، میتوان ساعتی را در حالت برهمنهی تصور کرد که همزمان در دو نقطه متفاوت از یک میدان گرانشی قرار گرفته است؛ بهگونهای که تفاوت شدت گرانش میان این دو نقطه برای تغییر سرعت گذر زمان کافی باشد. در نقطهای که در عمق بیشتری از میدان گرانشی قرار دارد، زمان با وقفه بیشتری سپری میشود و در نقطهای که دورتر است، زمان با سرعت بیشتری میگذرد. مکانیک کوانتومی این امکان را فراهم میآورد که هر دو حالت به طور همزمان وجود داشته باشند و زمانی که این دو شاخه از ساعت دوباره به هم میپیوندند، میتوانند با یکدیگر تداخل کنند.
در همین نقطه است که ماجرا وارد مرحلهای عجیب میشود. فیزیکدانان با انتخاب یک نتیجه خاص از این تداخل میتوانند بهطور نظری کاری کنند که ساعت طوری عمل کند که گویی یک بازه از زمان را خارج از دامنه هر دو حالت اولیه تجربه کرده است. این به معنای سپری شدن زمانی بیشتر از هر دو شاخه، گذر نکردن هیچ زمانی، یا حتی تجربه کردن «زمان منفی» خواهد بود؛ گویی عقربههای ساعت به عقب حرکت کردهاند.
اکنون، بعد از گذشت ۳۶ سال، آهارونوف و الیتزور دوباره به این ایده مروری کردهاند تا به پرسش مهمی بپردازند: آیا این زمان منفی در عمل چقدر میتواند به عقب برگردد؟ از آنجا که این مفهوم هنوز در محدوده نظری باقی مانده و به زعم آزمایشگاهی پیادهسازی نشده است، این دو محقق به سمت زبان ریاضیات رفتند تا چهار پیکربندی اندکی متفاوت از این ماشین را مورد پژوهش قرار دهند. اما پیش از شروع محاسبات، آنها بایستی به پرسش به ظاهر سادهای پاسخ میدادند: در فرض این که واقعاً ممکن باشد زمان را به عقب بیندازید، چه روشی برای اثبات این موضوع خواهید داشت؟
در اینجا است که مفهوم «واپاشی اتمی» وارد میشود. زمانی که یک اتم انرژی جذب میکند، یکی از الکترونهای آن میتواند به سطح انرژی بالاتری جهش کند و اتم را به وضعیتی که به نام «حالت برانگیخته» شناخته میشود، ببرد. اما اتمها تمایلی ندارند که در این وضعیت ناپایدار بمانند و ترجیح میدهند دوباره به حالت پایدار و برانگیختهنشده خود بازگردند. سرانجام، الکترون به سطح انرژی پایینتر سقوط کرده و انرژی اضافی را تحت عنوان یک ذره نور یا «فوتون» آزاد میکند. این فرآیند «گسیل خودبهخودی» نامیده میشود و در شرایط معمول تنها در یک جهت پیش میرود.
محققان پیشنهاد کردند که آزمایش را با مجموعهای از اتمها شروع کنند که فرآیند واپاشی آنها آغاز شده تا بررسی کنند آیا ماشین نظری قادر به معکوس کردن این روند است یا خیر. تصور کنید ۱۰۰ اتم در حال برانگیختگی دارید و منتظر میمانید تا برخی از آنها انرژی خود را آزاد کنند، به طوری که تنها ۸۰ اتم در حالت برانگیخته باقی بمانند. حال اگر این ۱۰۰ اتم را از درون ماشین زمان نظری عبور دهید و در پایان با تعداد بیشتری از اتمهای برانگیخته مواجه شوید، این نشانهای است که ماشین توانسته بخشی از واپاشی را معکوس کند.
اما اگر زمان واقعاً به عقب برگردد، باید نور گسیلشده دوباره به اتمها بازگردد و آنها را به حالت برانگیخته اولیهشان بازگرداند که این خود چالشی جدید ایجاد میکند؛ دلیل آن این است که فوتونها ممکن است از مکان دور شده و یا توسط اجسام دیگر جذب شده باشند. برای در نظر گرفتن تمامی این عوامل، آهارونوف و الیتزور فرض کردند که اتمها همراه با نور منتشرشده و دیوارههایی که قادر به جذب آن هستند، در یک محفظه کاملاً مهروموم شده نگهداری میشوند. سپس کل این محفظه از درون ماشین نظری عبور داده میشود تا معین شود آیا کل فرآیند قابل بازگشت است یا خیر.
در همین مرحله یکی از سختترین موانع ظاهر شد. حتی در یک محفظه کاملاً بسته نیز اتمها در انزوا کامل نیستند. آنها در هنگام گسیل نور با میدان الکترومغناطیسی اطراف خود تعامل دارند و اثری از آنچه رخ داده بر جای میگذارند. در سادهترین نسخه این ماشین، معکوس کردن واپاشی به این بستگی دارد که این تعاملها «همدوسی کوانتومی» مورد نیاز برای تداخل دو تاریخچه ممکن را حفظ کنند. اما این زمان بسیار کوتاه است و در مثال نوری محققان، تنها حدود یک فمتوثانیه دوام دارد.
پس از این بازه، محیط به طور خودکار اطلاعات فراوانی از گسیل نور ثبت میکند و ماشین دوشاخهای ساده دیگر نمیتواند بازگشت مورد نظر را به وجود آورد. بنابراین، محدودیت اصلی بر اساس خودش از زمان وضع نمیشود، بلکه ناشی از «حافظه محیط» از نور منتشرشده است. نسخههای پیچیدهتر این ماشین به لحاظ تئوری میتوانند بازههای طولانیتری را معکوس کنند، اما این امر به اضافه کردن شاخههای کوانتومی بیشتری نیاز دارد که احتمال موفقیت آنها بهطرز چشمگیری پایین خواهد بود.
اما سوال اینجاست که با قانون دوم ترمودینامیک چه باید کرد؟ طبق این قانون اساسی، آنتروپی یا بینظمی در یک سیستم مستقل هرگز نمیتواند کاهش یابد و فرآیندهای طبیعی همواره به سمت بینظمی بیشتر میل دارند. همانطور که سر آرتور ادینگتون به زیبایی بیان کرده است، اگر نظریهای با قانون دوم ترمودینامیک در تضاد باشد، هیچ امیدی به بقای آن نیست و محکوم به فراموشی است. آیا بازگشت زمان به عقب این قانون را زیر پا نمیگذارد؟
پاسخ منفی است و راه حل در مفهوم «پسگزینش» نهفته شده است. بازگشت قابل مشاهده زمان تنها در این بخش کوچک از نتایج ممکن اتفاق میافتد که با دقت از میان تمام حالتهای دیگر انتخاب شدهاند. زمانی که تمامی نتایج ممکن به عنوان یک مجموعه واحد در نظر گرفته شوند، کل سیستم همچنان تحت تأثیر قانون دوم ترمودینامیک قرار دارد و آنتروپی بهطرز غیرمعجزهآسا در کل سیستم کاهش نیافته است. بنابراین، دستگاه نظری آهارونوف و الیتزور میتواند پدیدهای مشابه بازگشت زمان را بدون نقض یکی از بنیادیترین قوانین فیزیک تولید کند.
در پایان، انگیزه اصلی محققان از انجام این محاسبات پیچیده، ساخت ماشینی برای سفر به گذشته نیست، بلکه پاسخ به این پرسش بنیادین است که چرا زمان تنها در یک جهت پیش میرود. بسیاری از معادلات اصلی فیزیک به همان اندازه که برای جلو رفتن عمل میکنند، از لحاظ نظری برای معکوس شدن نیز معتبر هستند، اما دنیای واقعی ما مملو از فرآیندهایی است که بازگرداندن آنها تقریباً غیرممکن به نظر میرسد. آهارونوف و الیتزور با شناسایی دقیق نقطه توقف معکوسسازی کوانتومی زمان، به فیزیکدانان کمک میکنند تا درک کنند که محیط چگونه به ایجاد فرآیندهای برگشتناپذیری منجر میشود که تجربه ما از زمان را شکل میدهند. به تعبیر خود محققان، «پیکان زمان دقیقاً در همان نقطهای آشکار میشود که این ماشین از کار میایستد.»