چرا هزینه جنگ، محاسبات واشنگتن و تلآویو را تغییر میدهد؟
فرارو- احمد صبری السید علی، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در المیادین
به گزارش فرارو به نقل از روزنامه القدس العربی، «اگر تواناییهای خود و دشمن را بشناسی، از نتایج صد نبرد نیز هراسی نخواهی داشت. اگر تواناییهای خود را بشناسی، اما از تواناییهای دشمن بیخبر باشی، پس از هر پیروزی با شکستی تازه روبهرو خواهی شد. اما اگر نه خود را بشناسی و نه دشمن را، در هر نبرد شکست همراه تو خواهد بود.» این عبارت منسوب به سون تزو، متفکر نظامی چین باستان، محور اصلی تحلیلی است که تقابل اخیر ایران و متحدان منطقهای آن با آمریکا و اسرائیل را از منظر فرسایش قدرت و هزینههای سیاسی و اقتصادی جنگ بررسی میکند.
بر اساس این تحلیل، نتیجه یک رویارویی نظامی صرفاً با شمار حملات، میزان خسارت یا حذف فرماندهان و رهبران سنجیده نمیشود؛ بلکه توانایی طرفین برای تحمل فشار، شناخت محدودیتهای خود و طرف مقابل و تبدیل دستاوردهای نظامی به نتایج سیاسی تعیینکننده است. از این منظر، برتری تسلیحاتی و فناوری پیشرفته بهتنهایی تضمینکننده پیروزی نیست؛ بهویژه اگر طرف قدرتمند نتواند هزینههای طولانیمدت درگیری را تحمل کند یا جغرافیای میدان نبرد را بهدرستی درک کند.
جنگ در جبهه داخلی اسرائیل
نتایج انتخابات اخیر اسرائیل نشانهای از انباشت بحرانهای اقتصادی و اجتماعی ناشی از جنگ در جبهه داخلی این رژیم است. تداوم درگیری در چند جبهه، فراخوانهای مکرر نیروهای ذخیره، کمبود نیروی کار و افزایش هزینههای دفاعی و بدهی عمومی، بخشهایی از اقتصاد از جمله ساختوساز، گردشگری و کشاورزی را تحت فشار قرار داده است. نااطمینانی اقتصادی و کاهش احساس امنیت نیز بر سرمایهگذاری و زندگی روزمره شهروندان تأثیر گذاشته است.
بر اساس ارقام نقلشده در مقاله، گزارش صندوق بینالمللی پول در ژوئیه ۲۰۲۶ نشان میدهد تولید اقتصادی اسرائیل حدود ۹ درصد پایینتر از مسیری قرار گرفته که پیش از جنگ اکتبر ۲۰۲۳ برای آن پیشبینی میشد. همچنین پیشبینی رشد اقتصادی سال ۲۰۲۶ از ۴.۸ به ۳.۵ درصد کاهش یافته است. این شاخصها در کنار فشارهای معیشتی و فرسایش نیروی انسانی، از دشواری بازگشت اقتصاد به شرایط عادی پس از شوکهای نظامی پیدرپی حکایت دارد.
در همین چارچوب، کاهش کرسیهای ائتلاف بنیامین نتانیاهو از ۶۸ به ۵۳ کرسی و افزایش سهم فهرستهای عربی به ۱۹ کرسی، بهعنوان نشانههایی از تغییر آرایش سیاسی و افزایش نارضایتی اجتماعی تفسیر شده است. با این حال، مأموریت احتمالی گادی آیزنکوت برای تشکیل دولت نیز به معنای شکلگیری ثبات سیاسی نخواهد بود. برنامه او برای برقراری خدمت نظامی یا مدنی همگانی، از جمله برای یهودیان حریدی، با منافع احزاب مذهبی و امتیازهای دیرینه آنها در تعارض قرار دارد.
دولت احتمالی آیزنکوت با معادله دشواری روبهروست: ائتلاف او و متحدانش ۴۸ کرسی دارد، در حالی که جریان مرتبط با نتانیاهو ۵۳ کرسی و احزاب عربی ۱۹ کرسی در اختیار دارند. اتکا به حمایت احزاب عربی یا مذهبی نیز مستلزم مصالحههایی است که میتواند اختلافات ایدئولوژیک و سیاسی را تشدید کند. این شکافها تنها به تقابل سکولاریسم و دین محدود نیست و اختلافات قومی و طبقاتی میان اشکنازیها، سفاردیها، مزراحیها و حریدیها و همچنین تنش میان جامعه یهودی و شهروندان عرب اسرائیل را در بر میگیرد. در نتیجه، بحران تشکیل دولت میتواند بار دیگر پرسشهایی بنیادین درباره هویت سیاسی، توزیع قدرت و امتیازها در جامعه اسرائیل را به مرکز منازعه بازگرداند.
واشنگتن و هزینه انتخاباتی جنگ
در آمریکا نیز انتخابات میاندورهای سوم نوامبر ۲۰۲۶، به شکست گسترده جمهوریخواهان و بازپسگیری کنترل هر دو مجلس کنگره از سوی دموکراتها انجامید. اهمیت این نتیجه فقط در تغییر موازنه پارلمانی نبود؛ دونالد ترامپ نیز پذیرفت که جنگ با ایران و افزایش قیمت سوخت در شکست حزبش نقش داشته است. این اعتراف نشان میدهد هزینههای تقابل نظامی به عرصه سیاست داخلی آمریکا منتقل شده و محاسبات انتخاباتی دولت را تحت تأثیر قرار داده است.
اختلال در بازار انرژی، فشار بر زنجیرههای تأمین و افزایش هزینه حملونقل و تولید، بحران را از حوزه نفت فراتر برده است. تنگه هرمز که حدود یکپنجم تجارت دریابرد نفت جهان از آن عبور میکند، به نقطهای راهبردی برای اعمال فشار بر اقتصاد جهانی تبدیل شده است. مقاله همچنین به افزایش ۰.۴ درصدی ماهانه شاخص قیمت مصرفکننده آمریکا در اکتبر و رشد سالانه حدود ۳۷ درصدی قیمت بنزین اشاره میکند؛ ارقامی که برای توضیح آسیبپذیری اقتصاد و معیشت آمریکاییها در برابر شوکهای انرژی به کار گرفته شدهاند.
در عرصه دیپلماسی نیز واشنگتن تاکنون نتوانسته توافقی مطابق شروط خود بر تهران تحمیل کند. ایران بر پایان رویارویی و رفع محاصره آمریکا تأکید دارد و ازسرگیری مذاکرات و بازگشایی تنگه هرمز را به دریافت پاسخ روشن به مطالباتش مرتبط میداند. در این وضعیت، دولت ترامپ با دو گزینه پرهزینه روبهروست: پذیرش شروط ایران که میتواند بهمنزله عقبنشینی از سیاست فشار حداکثری تلقی شود، یا ادامه محاصره و فشار نظامی و اقتصادی بدون تضمینی برای دستیابی به اهداف موردنظر. حملهای تازه نیز میتواند قیمت انرژی را افزایش دهد و هزینه سیاسی بیشتری برای جمهوریخواهان، بهویژه در مسیر انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۲۸، ایجاد کند.
چین و روسیه؛ بهرهبرداری از پراکندگی تمرکز آمریکا
همزمان با تمرکز واشنگتن بر بحران خاورمیانه، چین و روسیه فرصت بیشتری برای پیشبرد اهداف خود در مناطق راهبردیشان پیدا کردهاند. نویسنده از افزایش فعالیت دریایی و هوایی چین در اطراف تایوان، دریای چین جنوبی و اقیانوس آرام، از جمله حضور بیش از صد شناور نیروی دریایی و گارد ساحلی این کشور، خبر میدهد. همچنین به رزمایشهایی با مشارکت ناو هواپیمابر لیائونینگ و تمرینهای مرتبط با محدودسازی دسترسی دریایی اشاره شده است؛ اقداماتی که توانایی آمریکا را برای مدیریت همزمان چند بحران ژئوپلیتیکی میآزمایند.
روسیه نیز از درگیری واشنگتن در خاورمیانه برای تقویت موقعیت خود در جنگ اوکراین بهره میگیرد. حملات به زیرساختهای انرژی و برق اوکراین، از جمله عملیات شبانه ۱۰ نوامبر علیه مناطق مختلف این کشور، در کنار ادامه فشار نظامی در جبهههای شرقی، بخشی از این راهبرد توصیف شده است. مسکو همچنین در مذاکرات سهجانبه روسیه، اوکراین و آمریکا در ابوظبی، به دنبال حفظ اهرمهای سیاسی و نظامی خود است.
ایران و تبدیل مقاومت به اهرم سیاسی
جمعبندی این تحلیل آن است که دستاورد ایران را نباید صرفاً با میزان خسارات واردشده به نیروهای آمریکایی و اسرائیلی سنجید. معیار اصلی، توانایی تبدیل مقاومت نظامی به امتیاز سیاسی و راهبردی است. از این منظر، شکافهای داخلی اسرائیل، هزینه انتخاباتی جنگ برای جمهوریخواهان و ناتوانی واشنگتن در تحمیل توافقی مطابق شروط خود، نشانههایی از انتقال بخشی از هزینههای تقابل به طرف مقابل تلقی میشوند.
ایران با قرار دادن تنگه هرمز در مرکز معادلات امنیتی و اقتصادی منطقه، نشان داده که جغرافیا، تابآوری اقتصادی و توان تحمل فرسایش میتوانند در کنار قدرت نظامی، اهرمهایی تعیینکننده باشند. در این چارچوب، قدرت واقعی نه فقط در توان تخریب، بلکه در جلوگیری از تحقق اهداف دشمن و واداشتن او به بازنگری در محاسباتش معنا پیدا میکند.
بنابراین، نتیجهگیری مقاله این است که ایران توانسته میدان تقابل را از تلاش برای تسلیم نظامی خود، به عرصهای از فشارهای سیاسی و اقتصادی بر آمریکا و اسرائیل منتقل کند. با این حال، تبدیل این وضعیت به پیروزی راهبردی پایدار، به میزان دستیابی تهران به نتایج ملموس در مذاکرات، کاهش فشارهای اقتصادی و تثبیت موقعیت منطقهای آن بستگی خواهد داشت.