واکاوی ماهیت نشست شورای حکام درباره ایران
جنگ ۱۲روزه، نقطه عطفی در روابط ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی بود؛ رویدادی که نهتنها بخشی از زیرساختهای هستهای کشور را هدف قرار داد، بلکه اعتماد شکنندهای را که طی سالها و بهسختی شکل گرفته بود، دچار شکاف کرد.
حالا دیگر از نگاه تهران، حملات آمریکا و اسرائیل در خرداد، صرفاً یک اقدام نظامی نبود؛ این حملات «استفاده مستقیم از اطلاعات حساس» ارزیابی شد؛ اطلاعاتی که بنا به ادعای طرفهای ایرانی پیشتر در اختیار آژانس قرار گرفته بود.
پنج ماه پس از آن واقعه، سایه همان نگرانیها و سوءظنها هنوز بر مذاکرات، گزارشها و تعاملات ایران و آژانس سنگینی میکند و به شکل مشخص، بر نشست ۲۸ آبان شورای حکام سایهانداخته است؛ نشستی که بسیاری از دیپلماتها، آن را «اولین آزمون رسمی جهان پسابرجم» نامیدهاند.
اکنون نیز با پایان اعتبار قطعنامه ۲۲۳۱، ایران دیگر تحت عنوان «تعهدات برجامی» بررسی نمیشود؛ هیچ گزارشی درباره وضعیت برجام روی میز نیست و پرونده ایران دوباره به چارچوبی بازگشته که سختگیرانهتر، فنیتر و حساستر از دوره پس از ۲۰۱۵ است.
این بار اما اوضاع پیچیدهتر است؛ چرا که فضای پس از حملات خرداد، امکان اجرای همان الگوهای قبلی را از میان برده و بیاعتمادی متقابل، سطح همکاریها را در حداقل نگه داشته است.
همین شرایط نیز اکنون بستر نشست دیروز در وین است؛ نشستی که قرار نیست تنها درباره «اجرای توافقنامه پادمان» باشد و برای بسیاری از طرفها، آزمونی است برای سنجش مسیر ماههای آینده.
سایه جنگ بر نظارت و راستیآزمایی
از بامداد 23 خرداد تاکنون، ایران دسترسی آژانس به بخشهایی از تاسیسات هدف قرار گرفته را محدود کرده است.
تهران بارها تاکید کرده تا زمانی که ایمنی کامل تاسیسات برقرار نشده و ورود بازرسان ممکن نیست. آژانس اما میگوید بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰درصدی در این سایتها ذخیره شده و بدون راستیآزمایی، این وضعیت «نگرانکننده» است.
برای تهران اما اصل ماجرا، امنیت فیزیکی و سایبری این سایتهاست. مقامهای ایرانی میپرسند که چگونه میتوان در فضایی که چند ماه پیش مورد حمله مستقیم قرار گرفته، دسترسی بدون محدودیت ارائه کرد؟
این دو روایت در دو جهان متفاوت حرکت میکنند؛ آژانس بر متون پادمانی تاکید دارد و ایران بر شرایط امنیتی پس از حملات. همین تفاوت دیدگاه، فضای نشست را پیچیده و نتایج آن را غیرقطعی کرده است.
در چنین محیطی، هر نوع تصمیمگیری درباره ایران، نه فقط فنی بلکه سیاسی تلقی میشود و آژانس نیز از این واقعیت آگاه است.
روایت تهران از یک تقابل طولانیدر مقابل این روند اما تهران از نخستین ساعات انتشار پیشنویس، تاکید کرد این قطعنامه «بیاثر، غیرحقوقی و تکرار تجربههای شکستخورده» است. در همین حال، تهران هشدار داده تصویب چنین متنی میتواند به «بازنگری اساسی» در نحوه همکاری ایران با آژانس منجر شود؛ بازنگریای که برخی تحلیلگران آن را نوعی فشار متقابل تفسیر میکنند. اما با این حال، مقامهای وزارت خارجه میدانند که تهدید خروج از NPT، هرچند برای مصرف داخلی مطرح میشود، اما از نظر دیپلماتیک خطرناکترین مسیر ممکن است و میتواند حمایت چین و روسیه را نیز تضعیف کند.
آغاز بازی بدون قاعدهدر ظاهر اما نتایج نشست دیروز ممکن است تنها به تصمیمهایی نمادین منجر شود؛ مثلا قطعنامهای تشریفاتی که همانند بسیاری از مقاطع گذشته تصویب میشود و سپس به حاشیه برود.
اما واقعیت این است که تصویب این قطعنامه، حتی بدون اثر مستقیم، مسیر تحولات ماههای آینده را شکل میدهد. چنان که با تصویب آن، گزارشهای فصلی درباره ایران بهطور دائمی در دستورکار شورای حکام قرار خواهد گرفت؛ یعنی حتی اگر سطح نظارت فنی در حداقل بماند، فضای سیاسی علیه ایران فعال باقی میماند.
از سوی دیگر، هرچند غرب در حال حاضر قصد ندارد پرونده ایران را به شورای امنیت ببرد، اما این تصمیم «یک تصمیم دائمی نیست». همانطور که لارنس نورمن، خبرنگار مشهور وال استریت ژورنال نیز گفته، اگر در ماههای آینده تغییر محسوسی در نحوه تعامل ایران با آژانس ایجاد نشود، بحث ارجاع دوباره روی میز خواهد آمد؛ این بار با استدلالی قویتر و پشتوانه گزارشهای فصلی جدید.
گزینههای پیشروی ایران
این شرایط نیز در حالی رخ میدهد که ایران در شرایط پسابرجام و پساجنگ، فضای چندان گستردهای برای مانور ندارد، اما هنوز گزینههای مهمی روی میز وجود دارد.
مهمترین آنها بازسازی حداقلی همکاری با آژانس است؛ یعنی اجازه دسترسی محدود، کنترلشده و مدیریتشده به برخی سایتهای هدفقرار گرفته شده. چنین اقدامی میتواند حداقل در کوتاهمدت، روند تشدید فشار را کند کند.
در کنار آن، نقشآفرینی فعال چین و روسیه در شورای حکام برای تهران حیاتی است؛ اما این حمایت تنها زمانی پایدار میماند که ایران نشانههایی از همکاری فنی ارائه کند. تهدید خروج از NPT، اگرچه میتواند پیام سیاسی داشته باشد، اما از نظر دیپلماتیک مسیر بسیار پرهزینهای است و میتواند تهران را در موقعیت انزوای کامل قرار دهد.
از سوی دیگر، ایران میتواند پس از نشست، از فضای بهوجود آمده برای گفتوگوهای محدود و غیررسمی با آمریکا استفاده کند.
دولت آمریکا در ماههای اخیر نشان داده که تمایل ندارد بحران هستهای ایران را به مرحله تقابل امنیتی بکشاند؛ بهویژه در شرایطی که تنشها در خاورمیانه رو به افزایش است. تهران میتواند از این فرصت برای ایجاد یک چارچوب حداقلی کاهش تنش استفاده کند.
توسعه ایرانی
ساعت 24 از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.