تک‌فرزندی و تأثیر آن بر حس تنهایی در کودکان در اولین نشست تخصصی مستند جشنواره کودک
به نقل از خبرنگار مهر، اولین نشست از زنجیره‌نشست‌های تخصصی بررسی مستندهای سی‌وهشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان، با محوریت مستند تنها می‌مانیم و موضوع تک‌فرزندی، ظهر روز یکشنبه در خانه جشنواره برگزار شد؛ این نشست فیلم را از حد یک اثر سینمایی در مورد ساختار خانواده فراتر برد و به تحلیل تجارب زیسته کودکان تک‌فرزند، مسئله تنهایی، مهارت‌های اجتماعی و عوامل تأثیرگذار بر تصمیمات خانواده‌ها درباره فرزندآوری پرداخت.
برگزاری این نشست به عنوان بخشی از برنامه‌های جانبی جشنواره، نشان‌دهنده رویکرد این دوره برای ایجاد فضایی جهت گفت‌وگوی تخصصی درباره آثار مستند مرتبط با دنیای کودکان و نوجوانان است؛ زنجیره‌نشست‌هایی که در طول برگزاری جشنواره به‌طور منظم ادامه خواهد یافت و تلاش دارد تا فیلم‌ها را نه تنها از منظر سینمایی، بلکه از زاویه مسائل اجتماعی، تربیتی و تجارب زیسته نسل کودک و نوجوان مورد تحلیل قرار دهد.
مستند تنها می‌مانیم؛ تجلی بی‌واسطه کودکان از تجربه تک‌فرزندی
سید مسعود آستانداری، کارگردان مستند تنها می‌مانیم، در این نشست به روند شکل‌گیری این اثر اشاره کرد و گفت: این فیلم یک اثر سفارشی نیست و ماجرای آن برای نخستین بار در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶، در زمانی که موضوع سیاست‌های جمعیتی به این شکل مطرح نبود، شکل گرفت و پس از مدتی به دلیل تغییر شرایط و سیاست‌های فرهنگی، امکان تولید آن فراهم شد.
او با بیان اینکه به عنوان یک تک‌فرزند همواره تمایل به بررسی این موضوع را داشته، افزود: در شکل‌گیری ایده فیلم، مستند مشق شب ساخته زنده‌یاد عباس کیارستمی برای او الهام‌بخش بوده است، با این تفاوت که در این فیلم سعی شده تا به جای تمرکز بر تکالیف مدرسه، خود کودکان و نوجوانان درباره تجربیات خود از تک‌فرزندی و مسائل مرتبط با آن صحبت کنند.
کارگردان تنها می‌مانیم تأکید کرد: هدف اصلی در فرآیند تولید فیلم این بود که صداهای کودکان بدون دخالت مستقیم فیلمساز شنیده شود و برخلاف تصوری که ممکن است درباره بازسازی یا هدایت گفت‌وگوها وجود داشته باشد، بسیاری از کودکانی که در برابر دوربین قرار گرفتند، پیش از فیلمبرداری توسط او دیده نشده بودند.
آستانداری ادامه داد: برای حضور کودکان در فیلم، از طریق مدارس رضایت والدین خانواده‌های تک‌فرزند اخذ شد و آنها در زمان حضور گروه فیلمسازی در مدرسه، مقابل دوربین قرار گرفتند. به گفته او، حتی در مراحل تدوین نیز برخی عوامل گمان می‌کردند که برخی جملات یا دیدگاه‌های کودکان از سوی فیلمساز نوشته یا به آنها منتقل شده است، در حالی که این سخنان به طور مستقیم از خود کودکان بیان شده بود.
وی با اشاره به اینکه در روند تولید فیلم، مسئله تنهایی در میان حدود ۸۰ درصد از کودکانی که با آنها گفت‌وگو شده بود، به وضوح نمایان شد، تأکید کرد: عنوان فیلم نیز در طول تولید تغییر کرد و نهایتاً نام تنها می‌مانیم انتخاب شد، زیرا تنهایی یکی از بارزترین وجوه مشترک تجربه این کودکان بود.
آستانداری در مورد پیوند میان تک‌فرزندی و شرایط اجتماعی خاطرنشان کرد: فیلمساز وظیفه‌ای ندارد که همه مشکلات جامعه را در یک اثر مطرح کرده یا حل کند؛ موضوع جمعیت و فرزندآوری به عواملی اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی مربوط می‌شود و نمی‌توان این مسئولیت را تنها به دوش خانواده‌ها گذاشت.
او افزود: زوج‌ها هنگام تصمیم‌گیری برای ازدواج و فرزندآوری با مجموعه‌ای از نگرانی‌ها در خصوص آینده فرزند، هزینه‌های زندگی، تحصیل، اشتغال و کیفیت زندگی مواجه هستند و ایجاد شرایط مناسب برای فرزندآوری تنها به عهده مردم نیست و مقامات و سیاست‌گذاران نیز نقش مهمی در آماده‌سازی این پیش‌زمینه‌ها دارند.
کارگردان تنها می‌مانیم با اشاره به اینکه حتی خانواده‌های برخوردار نیز ممکن است به دلیل دغدغه‌های مربوط به آینده فرزند، از فرزندآوری بیشتر صرف‌نظر کنند، بیان کرد: وقتی فردی در مورد آینده شغلی، تحصیلی و اجتماعی فرزند خود مطمئن نیست، ممکن است حتی با وجود توان اقتصادی، تصمیم بگیرد مسئولیت فرزند دیگری را نپذیرد.
وی با افزودن اینکه در فیلم تلاش شده هیچ پاسخی از پیش تعیین‌شده به کودکان داده نشود و آنها صرفاً به سؤالات مطرح شده پاسخ دهند؛ حتی برخی کودکان به صراحت بیان کرده‌اند که خواهر یا برادر نمی‌خواهند یا علاقه‌ای به ازدواج ندارند.
آستانداری با اشاره به تغییر سبک زندگی در میان کودکان امروزی توضیح داد: کودکان گذشته بیشتر اوقات خود را در خیابان‌ها، محله‌ها و جمع هم سن و سالانشان سپری می‌کردند، اما اکنون بیشتر کودکان بعد از مدرسه به خانه‌های آپارتمانی می‌روند و مدت زیادی را در فضای مجازی و بازی‌های رایانه‌ای می‌گذرانند؛ شرایطی که قطعاً می‌تواند بر کیفیت ارتباطات اجتماعی آنها تأثیر بگذارد.
او فرهنگ گسترده خویشاوندی در جامعه ایرانی را یکی از منابع حمایتی خانوادگی توصیف کرد و گفت: با کاهش اندازه خانواده‌ها، ممکن است در نسل‌های آتی، برخی شبکه‌های خویشاوندی که در گذشته نقش حیاتی در حمایت از خانواده‌ها ایفا می‌کردند، دچار ضعف شوند و این موضوع می‌تواند عواقب اجتماعی قابل توجهی به همراه داشته باشد.
تک‌فرزندی و دشواری در پرورش مهارت‌های اجتماعی
فرزانه کلاهدوزان، رئیس کمیسیون خانواده و زنان شورای اسلامی شهر اصفهان نیز در این نشست، مستند تنها می‌مانیم را از این زاویه حائز اهمیت دانست که ابعاد گوناگون تک‌فرزندی را از منظر خانواده و از زبان خود کودکان به نمایش گذاشته است.
وی اضافه کرد: خانواده کوچک‌ترین واحد اجتماعی است و بسیاری از تعارض‌ها و مسائل اجتماعی را می‌توان در این واحد مشاهده کرد. در این مستند نیز بخش فراوانی از تعارض‌های درونی و تجربیات کودکان تک‌فرزند به‌خوبی به تصویر کشیده می‌شود.
رئیس کمیسیون خانواده و زنان شورای اسلامی شهر اصفهان با تأکید بر اهمیت سال‌های اولیه زندگی کودک گفت: تجربیات این سال‌ها نقش بسزایی در شکل‌گیری شخصیت و ارتباطات اجتماعی کودک ایفا می‌کند و در فیلم نیز می‌توان تفاوت نگاه کودکان در سنین مختلف را مشاهده کرد؛ کودکانی که در سنین پایین‌تر بیشتر به تجارب اجتماعی و آزادی علاقه‌مندند و با افزایش سن، ممکن است تمایل بیشتری به زندگی انفرادی پیدا کنند.
کلاهدوزان با اشاره به تجربیات خود در محیط‌های کاری و اجتماعی افزود: یکی از چالش‌هایی که در برخی تک‌فرزندان بزرگسال مشاهده می‌شود، دشواری در تعامل، حل مسئله و پیشبرد امور در محیط‌های جمعی است؛ زیرا فردی که مستمر با خواهر یا برادر خود تعامل نداشته و در خانواده مسائل روزمره را حل نکرده است، ممکن است در بزرگسالی با چالش‌های بیشتری در این زمینه مواجه شود.
او با بیان اینکه این موضوع را نمی‌توان به تمامی تک‌فرزندان تعمیم داد، افزود: تجربه زندگی با خواهر یا برادر می‌تواند زمینه‌ساز مسئولیت‌پذیری، تعامل و تجربه زیسته اجتماعی باشد و در بسیاری از موارد، کودک در جریان این روابط خانوادگی مهارت‌هایی را کسب می‌کند که در محیط‌های اجتماعی و شغلی به کار می‌آید.
رئیس کمیسیون خانواده و زنان شورای اسلامی شهر اصفهان همچنین به تجربه شخصی خود در خانواده اشاره کرد و گفت: وجود فرزند بزرگ‌تر و کوچک‌تر در خانواده گاهی اوقات فرصت‌هایی برای شکل‌گیری روابط حمایتی و مسئولیت‌پذیری بین آنها فراهم می‌آورد و این تجربه‌ای است که در خانواده‌های تک‌فرزند به شکل دیگری باید جبران شود.
ابزارهای اقتصادی، اشتغال مادران و آینده جمعیتی اصفهان
کلاهدوزان با تأکید بر اینکه پدیده تک‌فرزندی را نمی‌توان از شرایط اقتصادی و اجتماعی جدا کرد، بیان کرد: مسئله جمعیت یک موضوع چندبعدی است و عوامل مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سبک زندگی با تأثیرات متفاوتی بر تصمیمات خانواده‌ها در مورد فرزندآوری اثرگذار هستند.
وی مسائل اقتصادی را یکی از عوامل کلیدی در شهرهای بزرگ به شمار آورد و افزود: اشتغال مادران نیز از موضوعاتی است که باید در سیاست‌های حمایتی از خانواده مورد توجه قرار گیرد. تجربیات شخصی من نشان می‌دهد که حمایت خانواده، به ویژه حمایت مادران و نسل بزرگ‌تر، در همزمانی با ایفای نقش خانوادگی و ادامه اشتغال بسیار تأثیرگذار است.
رئیس کمیسیون خانواده و زنان شورای اسلامی شهر اصفهان تصریح کرد: حمایت از خانواده نباید فقط محدود به دوران ازدواج یا تولد فرزند باشد؛ خانواده‌های جوان بعد از تشکیل زندگی و تولد فرزند نیز به حمایت نیاز دارند و نسل بزرگ‌تر می‌تواند در نگهداری و تربیت فرزندان و مدیریت همزمان مسئولیت‌های خانوادگی و شغلی نقش مؤثری ایفا کند.
کلاهدوزان با اشاره به وضعیت جمعیتی اصفهان گفت: اصفهان یکی از استان‌هایی است که شاخص‌های جمعیتی آن نیازمند توجه فوری است و کاهش نرخ باروری باید ضمن در نظر گرفتن مجموعه‌ای از عوامل بررسی شود. مشکلات اقتصادی، اشتغال، شرایط زندگی در شهرهای بزرگ و همچنین مهاجرت‌های مرتبط با موقعیت صنعتی و اقتصادی استان از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر ساختار جمعیتی و الگوهای خانواده در اصفهان تأثیرگذار باشند.
وی تأکید کرد: مواجهه با پدیده تک‌فرزندی نباید از دیدگاه تک‌بعدی باشد و سیاست‌گذاری مؤثر در این حوزه به طور همزمان باید به وضعیت خانواده، کیفیت زندگی کودک، حمایت از والدین، اشتغال مادران و شرایط اجتماعی و اقتصادی شهر توجه داشته باشد.