طبیعت‌درمانی، بازار نوین گردشگری | مرز بین آرامش و تجارت در دل طبیعت کجا است؟
بر اساس گزارش همشهری آنلاین، مفاهیمی چون طبیعت‌درمانی، اکودرمانی، درمان سبز و درمان بر مبنای زمین، همگی بر اهمیت ارتباط با طبیعت به‌منظور ارتقاء سلامت جسمی و روانی تأکید دارند. این رویکرد انواع متفاوتی دارد که شامل پیاده‌روی در فضاهای سبز، جنگل‌درمانی، مدیتیشن، سکوت و استراحت در دل طبیعت می‌شود. اگرچه طبیعت‌درمانی یک مفهوم تازه به نظر نمی‌رسد، اما در سال‌های اخیر از یک توصیه ساده برای «بیشتر به دل طبیعت برید» به یکی از بخش‌های مهم در حوزه سلامت، گردشگری و شیوه زندگی تبدیل شده است.
از شناخته‌شده‌ترین اشکال این رویکرد می‌توان به «جنگل‌درمانی» اشاره کرد که ریشه در فرهنگ ژاپنی دارد. در این روش، نیازی نیست که فرد ورزش‌های سنگین انجام دهد یا به کوهنوردی برود؛ بلکه اصل موضوع کند کردن سرعت زندگی، حضور آگاهانه در محیط طبیعی و فعال کردن حواس پنجگانه است. دیدن، شنیدن، بوییدن، لمس کردن و حتی چشیدن، در این تجربه بهانه‌هایی برای فرار از شتاب روزمره و دوباره توجه به اطراف است.
در سال‌های اخیر، شکل‌های جدیدی از تجربه طبیعت، مانند تورهای طبیعت‌درمانی، مدیتیشن، سکوت و اقامت‌های آرامش‌محور، رونق یافته و همزمان با رشد صنعت wellness و گردشگری سلامت، طبیعت را به یک بخش رو به رشد در بازار سلامت و سبک زندگی تبدیل کرده‌اند.
بخشی از دلایل جذابیت این رویکرد را می‌توان در سبک زندگی معاصر جستجو کرد؛ زندگی شهری، کار طولانی مدت با دستگاه‌های الکترونیکی، استرس و کمبود زمان، فاصله گرفتن از محیط طبیعی، موجب شده است تا احساس نیاز به مکث و بازگشت به فضاهای طبیعی بیشتر گردد. در چنین شرایطی، «بازگشت به طبیعت» دیگر صرفاً یک توصیه برای صرف اوقات فراغت نیست و با زبانی نو به دنیای سلامت و سبک زندگی راه یافته است.
اما اینجا سؤال مهمی مطرح می‌شود: مرز بین بهره‌مندی عادی از طبیعت، طبیعت‌درمانی و تبدیل کردن این مفهوم به یک محصول یا تجربه تجاری کجاست؟ آیا هر فعالیتی که در طبیعت با هدف آرامش انجام می‌شود، طبیعت‌درمانی محسوب می‌شود؟ و آیا برای دستیابی به آرامش و برقراری ارتباط با طبیعت، الزامی است که در قالب یک تور یا برنامه تجاری قرار گیرد؟
طبیعت‌درمانی یا یک تجربه گردشگری؟
مدیرکل توسعه گردشگری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی بر این باور است که برخی فعالیت‌ها در طبیعت می‌توانند بدون آسیب به محیط زیست انجام گیرند. مصطفی فاطمی به همشهری می‌گوید: «من متخصص محیط‌زیست نیستم، اما از دیدگاه من، چنین اقداماتی در صورتی که به طبیعت آسیب نرساند، بلامانع است. با این حال، چنانچه سازمان حفاظت محیط‌زیست یا نهادهای مرتبط در این زمینه ملاحظات یا قواعدی داشته باشند، باید بر اساس نظریه و مقررات آنها عمل کرد.»
او می‌افزاید: «در برگزاری تورهای طبیعت‌گردی و فعالیت‌هایی همچون مدیتیشن و کسب آرامش در طبیعت، اصل کلیدی این است که اقدام گردشگران به محیط زیست و منابع طبیعی لطمه‌ای وارد نکند.»
مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی اعتقاد دارد که درخت بغل کردن به خودی خود به طبیعت آسیبی نمی‌زند؛ آنچه می‌تواند زیان‌بار باشد، قطع درخت یا انجام اقداماتی است که به محیط طبیعی ضرر می‌زند.
طبیعت‌درمانی مفید است، اما...
یک کارشناس گردشگری و ایرانگرد نیز در مورد جایگاه طبیعت‌درمانی و تورهای مدیتیشن در صنعت گردشگری به همشهری می‌گوید: «طبیعت‌درمانی می‌تواند از این منظر اهمیت داشته باشد که افراد را از فضای شهری و مادیات جدا کرده و فرصتی برای آرامش و لذت بردن از طبیعت ارائه می‌دهد.»
غلامرضا فرخ‌نژاد با اشاره به تجربیات خود در طبیعت می‌افزاید: «افرادی که در نزدیکی جنگل و طبیعت زندگی می‌کنند، ممکن است ارتباط بیشتری با این فضاها داشته باشند و نیازی به برنامه‌های خاص برای بهره‌وری از طبیعت احساس نکنند. با این وجود، برای افرادی که در شهرهای بزرگ، به ویژه تهران، ساکن هستند، حضور در جنگل، مشاهده درختان و استراحت در دامن طبیعت می‌تواند تجربه‌ای متفاوت و آرامش‌بخش به شمار آید.»
این کارشناس گردشگری در ادامه تأکید می‌کند که اصل حضور در طبیعت و لذت بردن از آن مثبت است؛ اما باید توجه داشت که این فعالیت‌ها به صرف یک مد یا روش تجاری تبدیل نشوند.
او ادامه می‌دهد: «اگر طبیعت‌درمانی به‌صورت یک فعالیت عمومی و رایگان و در چارچوب ارتباط فرد با طبیعت اجرا شود، می‌تواند مفید باشد و لزوماً نیازی نیست که برای انجام آن یک گروه یا تور خاص تشکیل شود.»
این کارشناس گردشگری، هم‌نظر با مدیرکل توسعه گردشگری وزارت میراث فرهنگی خاطرنشان می‌کند که آنچه اهمیت دارد، بهره‌وری صحیح از طبیعت و جستجو برای آرامش آن بدون آسیب به محیط زیست است و نباید فعالیت‌های طبیعت‌درمانی باعث فشار یا آسیب به طبیعت گردد.
تبدیل طبیعت‌درمانی به کالا اشتباه است
در حالی که یک کارشناس جغرافیای گردشگری درخت بغل کردن را بخشی از عوامل مرتبط با سلامت در حین حضور در طبیعت می‌داند. سید همام عمادی‌راد در مورد مفهوم طبیعت‌درمانی و فعالیت‌هایی که در این راستا انجام می‌شود به همشهری می‌گوید: «طبیعت‌درمانی شامل مجموعه‌ای از فرایندها و اقداماتی است که با هدف کمک به درمان و بازیافت انسان به شرایط طبیعی زندگی انجام می‌شود. این فرایند فقط به حضور در طبیعت یا انجام اقداماتی مانند درخت بغل کردن محدود نیست بلکه شامل مجموعه‌ای از عوامل سلامت و سبک زندگی نیز می‌شود.»
او ادامه می‌دهد: «تغذیه سالم، تعادل خواب، فعالیت بدنی و مدیریت استرس از جمله نکات موثری هستند که در کنار بهره‌وری از روش‌های طبیعی و داروهای گیاهی می‌توانند در این فرایند مورد توجه قرار گیرند و برای شخص در بازگشت به شرایط طبیعی زندگی مؤثر واقع شوند.»
این کارشناس جغرافیای گردشگری با اشاره به کاربرد طبیعت‌درمانی در بهبودی بیماران بیان می‌کند: «پزشکان معمولاً پس از یک دوره درمان دشوار، به برخی بیماران توصیه می‌کنند که برای بازگشت به زندگی طبیعی، از ظرفیت‌های موجود مانند حضور در طبیعت استفاده کنند. بنابراین، طبیعت‌درمانی می‌تواند در دوره ریکاوری و بازگشت فرد به وضعیت طبیعی زندگی تأثیرگذار باشد.»
عمادی‌راد یادآور می‌شود: «اگرچه می‌توان در کنار طبیعت‌درمانی، گزینه‌ها و تسهیلاتی برای افزایش درآمد در صنعت گردشگری طراحی کرد، اما درآمدزایی از طبیعت‌درمانی و تبدیل آن به یک فعالیت صرفاً اقتصادی، با сути این مفهوم در تضاد است. طبیعت‌درمانی نباید به ابزاری برای جذاب‌تر کردن یک محصول گردشگری و دریافت هزینه بیشتر از گردشگران بدل شود.»
او در مورد مدیریت استرس در طبیعت می‌گوید: «تنفس عمیق، پیاده‌روی در دل طبیعت، آزاد کردن عضلات و لذت بردن از محیط طبیعی می‌تواند در کنترل استرس مؤثر باشد. همچنین خواب منظم و کافی، فعالیت بدنی و استفاده از اوقات فراغت در طبیعت نیز از موارد مؤثر دیگر هستند.»
این کارشناس به این نکته اشاره می‌کند: «استفاده درمانی از طبیعت زمانی معنای واقعی خود را می‌یابد که به‌طور منظم و متعادل صورت گیرد. به خصوص بعد از بیماری‌های سخت، استفاده از طبیعت در زمان بازگشت و ریکاوری می‌تواند مفید باشد، البته در چارچوب توصیه‌های پزشکی و با در نظر گرفتن شرایط بیمار.»
به‌طور کلی، به باور متخصصان گردشگری و جغرافیای گردشگری، بهره‌مندی از طبیعت می‌تواند بخشی از تجربه آرامش و بازگشت به زندگی عادی باشد و لزوماً به معنای شرکت در یک تور یا پرداخت هزینه نیست. اما هنگامی که این ارتباط با طبیعت به یک محصول برای صنعت گردشگری تبدیل می‌شود، سؤال جدی‌تری مطرح می‌شود: مرز میان بهره‌مندی از طبیعت و تجاری‌کردن آن کجاست و آیا متأثر شدن طبیعت از بازاریابی طبیعت‌درمانی می‌تواند تحت فشار بیشتری قرار گیرد؟